Udaberria gerrilla kurduan

PJAK Kurdistanen Libre Bizitzeko Alderdia gerrillarekin izan da BERRIA, Kandil mendi eremuan, udaberriaren etorrerarekin bat

Mugaz gaindi Irango estatura sartzear den emakume komando batek egin digu harrera

Udaberriarekin batera natura biziberritzen den gisan ernatu ohi da gerrilla gerra. Iazko martxoan ekin zion Iranek Iraken menpeko Kurdistango Kandil mendiak bonbardatzeari. Turkiak dozenaka soldaduren gorpuak jaso behar izan zituen halaber, negua amaitu baino lehen gerrillei erasotzeagatik, eta erretiratu hurrena. BERRIA mendietaraino joan da, PJAK (Kurdistanen Libre Bizitzeko Alderdia) Teherani gerra egiten dion gerrillarekin egotera. Mugaz gaindi Irango estatura sartzear den emakume komando batek egin digu harrera. Kurdistan askatzeko gatazka politikoan aritzeaz gain, «erlijioak eta tradizioak ezarritako inposizioak hausteko ere» borrokatzen da PJAK.

Abendutik erasorik ez izateak esangurarik duen galdetu diegu. Negua da azalpen bakarra, ez ei da bestelako ezer ulertu behar. Ismail Kadarek Balkanei buruz idatzitakoaz oroitu gara: «menditarrek tontor elurtuetara begiratu eta burua astintzen zuten ezetz esateko. Elur maitea han goian egon artean, ez zegoen armadarik mugitzerik ez eta gerrarik hasterik. Udaberrian ziurtasun horiek birrindu egiten ziren eta elurra urtzeaz bat aldatzen ziren pentsamenduak».

Kandil mendietara iritsi da udaberria. Elur geruza lodia sumatzen da lur garaietan eta tontorretan; harana, baina, loratzen hasi berri diren arbolek edertzen dute. Pirinioetako paisaia izan liteke, lantzean-lantzean entzuten den eztandarik ez balitz. Gauez errezelak eta burusiak jarri dituzte bordako leihoetan, etsaiak argirik ikus ez dezan.

PKKren «eragina»

Biharamun goizean, erreka ertzera doaz aurpegia garbitzera gerrillariak. Ondoan, kurdu nomaden kanpalekua dago. Haranaren beste aldean, herria, ia hutsik. Duela hiru asteko bonbardaketan 4 urteko mutiko bat hil zuten Iranen bonbek, eta familiako zenbait kide larri zauritu ziren. «Haserretu egin dira gurekin», diosku Alik. Siriaren menpeko Qamishlo hiritik etorria, PJAK-ko kide da, baina ez du ezkutatzen Turkiaren aurka jotzen duen PKK Kurdistango Langileen Alderditik heldu dela honaino. PJAK-k bere burua gerrilla independente gisa aurkezten badu ere, ez ditu ukatzen PKKren eragina eta harremana: «Esperientzia handia daukate gerrilla borrokan eta Abdula Ocalanen ideiak oso geure egiten ditugu. Garrantzi handia izan dute tribalismoa gainditzeko eta Kurdistan batuaren ideia lantzeko». Zalantza oro uxatzen laguntzen du PKK iskribituta daukan kalashnikovak.

«Bonbardaketen ostean umea galdu duenak amorrua izatea normala da, baina jendea ez dago haserre gerrillariekin», hala mintzatu da inguruko herri bateko alkatea. Eskualdea Jalal Talabani Irakeko presidentearen PUK alderdiaren menpe dago, eta pentsa liteke Ahmed deitzea eskatu digun auzapeza bera ere alderdikide izango dela, kazetariak uxatzeko kontrolak ezarri dituzten peshmerga soldaduak bezalaxe. Baina Ahmedek ez du ezkutatzen gerrillaren aldeko sinpatia. Gidariak herrixketako kale estuetatik eta mendi bideetatik ekarri gaitu PJAKen lurralderaino. «Hau beti izan da gerrilla borrokarako eremua», jarraitu du berbetan alkateak; «Saddam Husseinek ere ez zuen lortu hartzea. Iaz milaka soldadurekin saiatu ziren turkiarrak sartzen, eta egun gutxira irten behar izan zuten, dozenaka gorpu eramanda. Horregatik dago jendea gerrillen alde: PKK edo PJAK ez baleude, beste batzuk egongo lirateke. Eta, Irango mugan egonik, Al Kaeda edo bestelako erakunde batzuek gustura hartuko lukete hemen aterpe».

«Gerrillariak gara, ez peshmergak»

Gau osoan entzun dira haranean eta mendietan leherketak, urrun. Goizean goiz abiatu da gaua gurekin eman duen familia, mugaz beste aldeko Piranshar hirira. Aita-amak, amona eta umea gerrillan daukaten semea bisitatzera etorri dira, eta itzultzeko ordua da. Amonak begiak malkotan alde egin du, lau mutil ageri diren collage baten argazkiari musu eman eta gero. Euretako bat beste semea dela diosku, «Sehid». Martiria.

Laster iritsi dira beste gerrillariak. Emakume komandoaren buru dator Ronahi Ahmed, eta PJAKren Europako ordezkaria dator eurekin. PJAK talde terroristen zerrenda sartu berri dute Estatu Batuek, baina ez dago legez kanpo Europan. Oraindik? Galdetu diogu. «Ez dakigu, baina Alemaniak eta Frantziak Estatu Batuek baino jarrera gogorragoa daukate orain bertan Iranen aurka. Berehalakoan ez dugu espero ilegalizaziorik». Goi mendietako baseetara ez dagoela joaterik dio Mohamedek: «Bestela ere ez zenuke inor aurkituko. Jo eta ke dihardute bonbardatzen eta talde txikietan antolatu behar izan dugu, eta babeslekuetara jo».

Elkarrizketa prestatzen dihardugula, eskari pare bat: «hemen geratuko den jendearen aurpegiak baino ezin dituzue atera. Besteentzat oso arriskutsua da, berehala abiatuko dira mugaz beste aldera borrokatzera». Horrez gain, «peshmerga» barik, gerrillari deitzeko eskatu digute. «Ez diogu inori esango nola egin lana, zuzentasuna baino ez dugu eskatzen, manipulaziorik gabe. Geure buruari gerrillari deritzogu, ez peshmerga, horrek heriotzaren bila doana adierazten baitu. Eta guk ez dugu heriotza nahi, guk bizitza berri bat nahi dugu».

Halgur Rojhelat arma hartu eta beste lagunekin batera abiatzeko prest da. «Edozein kurduk, ekialdean edo beste edonon, errealitate batekin egiten du topo haurtzaroan bertan: zure nortasuna ukatuta dago, ukazioa, gutxiespena eta debekua bizi ohi dituzu. Gure bihotzetan ez dago inor hiltzeko borondaterik. Baina txikitatik bizi dugun esperientzia horrek mendira etortzera behartzen gaitu, armak hartzera eta gure eskubideengatik borrokatzera. Zibilizazioaren sorleku ei den eskualde honetan diktadurak dira gaur egun nagusi».

Menditik jaitsiko gaituzten gerrillariei besarkada estuan agur esan eta autorantz abiatu gara. Ihesi joandako malkoren bat bizkor xukatu du ondoko gerrillariak. Badakite berriz elkar ez ikusteko arriskua oso handia dela.

Ronahi Ahmed. - PJAK-ko koordinatzailea: «Kurduon eskubideak onartu arte ez dugu hitz egingo desarmatzeaz»

Askapen nazionalarekin batera, Irango erregimenak eta tradizioak ezarritako rolak hautsi eta Kurdistan berrian emakumeak gizonen pareko agintea izatea bermatu nahi du PJAK gerrillak.

Munduko bazter honen konplexutasuna biltzen dute Kandil mendiek: Kurdistanen bihotzean, Turkiaren, Iranen eta Iraken mugek zatitzen dituzte hemen kurduak. Eta geopolitikak beste inon irudikatzen zail direnak ahalbidetzen ditu: Turkia, Siria eta Iran batu ditu kurduen aurka, NATOko kidea eta Mendebaldeak etsai gisa hartu ohi dituenak ; eta hirurek batera estutu dute Irakeko gobernu autonomoa, gerrillak kanporatu ditzan. Aurkakoa ere jazo da: AEBek eta Europak PKK talde terroristen zerrendan zeukaten bitartean, PJAK-k Washingtonekin harremana zuela luzaro entzun da, alde biek ukatu arren. Etxe Zuriak terrorista izendatu zuen PJAK otsailean, baina gatazkak bere horretan dirau.

Ekialde Hurbileko estereotipoetatik urrun, PJAK-k emakume asko erakarri ditu. Askapen nazionalarekin batera, Irango erregimenak eta tradizioak ezarritako rolak hautsi eta Kurdistan berrian emakumeak gizonen pareko ardura eta agintea izatea bermatzen ari dira, gerrillatik hasita.

Iranekiko politikan aldaketa batzuk sumatu dira Barack Obama AEBetako lehendakari denetik. Besteak beste, PJAK talde terrorista izendatu du Washingtonek. Zer diozue?

Obamak boterea hartzean aldaketaz hitz egin zuen, baina geroztik inork ez du argitu zein den haren politika. Iazko martxoaren 1etik Irango Gobernua errepresio gogorra erabiltzen ari da gure aurka, Turkiarekin batera, eta AEBak faktore garrantzitsua izan dira horretan. Informazioa ematen diote hegazkin espioietatik Turkiari, eta Turkiak Irani helarazten dizkio koordenatuak. Urtebete daramate horretan eta ez da aldaketarik izan. Bai, AEBetako Altxorraren Departamentuak gure banku kontuak blokatzeko agindu du, baina guk ez daukagu konturik AEBetan, eta ez dauka inolako eraginik. Erabaki hori hartu zutenean Irani keinuak egin nahi zizkioten garai berri bati ekiteko. Guztiz erabaki politikoa da, eta Kurdistango herria eta PJAK sakrifikatuta egin nahi dute hurbilketa. PJAK ahalik ahulen egotea gura dute halaber, Iranen dauden oposizioko beste erakundeak bezala kontrolatu eta manipulatzeko.

Ekialdeko [Iranen menpeko] alderdi kurduetako arduradunek gutxiespenez hitz egin zidaten oraintsu PJAKri buruz. Erakunde inportatua dela diote, PKKren adarra alegia, ekialdeko kurduengan onarpenik gabea.

PJAK-k batasun nazionalerako proiektua dauka, elkarte eta pertsona kurduak batzeko helburua. Arazoa da erakunde zaharrek ez gaituztela onartu nahi. Horregatik daude urduri, eta erabili egiten dituzte gure aurka. Eurengan nabari da kanpokoen eragina. Mugimendu horiek ez dute nahi kurduen beharren arabera jokatu, AEBen jokabidearen arabera dihardute beti, eta horregatik diote orain PJAKen aurka daudela, beren helburuetarako onuragarri delako. Guk onarpen handia daukagu Irango kurduen artean. Baina ez gaude haien aurka, guk elkarlana nahi dugu Irango kurduen auzia konpontzeko.

Emakume asko daude gerrillan.

PJAK erakunde demokratikoa da eta emakumeok faktore garrantzitsua gara erakundean. Ehuneko berrogei izan behar dugu gutxienez buruzagitzako organo eta plataformetan. Azken urteotan emakume askok bat egin dute PJAKrekin, beren askatasun pertsonalaren bila etorrita. Demokraziaren eta emakumeen eskubideen alde egiteagatik eta kurduen auzia konpontzeaz daukagun ideiengatik daukagu onarpen handia. Emakumeen mugimenduak du orain bertan kurduen artean eragin handiena, bai gizartean, baita PJAKn ere. Oinarrizkoak gara, ezinbestekoak.

Jalal Talabani Irakeko presidente kurduak dei berezia egin zizuen Kandilen zaudeten gerrillei berriki Istanbulen, armak utz ditzazuen. Itxuraz kurduak batzea baina desarmatzea ere helburu duen kongresua iragarri dute Kurdistan autonomoko Erbil hirian. Zein jarrera daukazue bilera hori dela eta?

Jalal Talabanik esan zuen etorkizunera begira kurduen erakunde guztiak bilduko dituztela. Konferentzia nazionala deitu diote, baina ez gaitu inork gonbidatu, eta ez dakit zer erabaki dezaketen gure izenean. Kongresua bildu barik ere hartu dituzte erabakiok, lehena PKK-k eta PJAK-k desarmatu behar dutela agintzea. Hainbat jendek galdu du bizia, ez dago aldaketarako bermerik, nola eska dezake horrelako zerbait Jalal Talabanik? Gure indar armatuak kurduen askatasunerako bermea dira, eta hala izango dira. Guk diogu lehenik Jalal Talabanik [Irango presidente Mahmud] Ahmadinejad konbentzitu behar duela Iranen exekuzioak bertan behera utzi eta heriotza zigorra baliogabetu dezaten eta Kurdistango herriaren hizkuntz eta kultur eskubideak eta nortasun nazionala onar ditzaten. Horiek onartuta hitz egingo dugu desarmatzeaz. Horrelakorik egin ezean, gure jendeari, lagunei eta borrokan bizia eman dutenei traizioa egitea litzateke, eta Kurdistango herriak eta historiak ere kondenatuko gintuzke.

Irani begira dago mundu osoa. Giza eskubideez ezer gutxi diote, baina programa nuklearra eta ekaineko hauteskundeak dituzte hizpide. Zer espero duzue etorkizun hurbilean?

Munduak -AEBek, hobeto esanda- ez dute aldatu jarrera Irango hauteskundeei begira, taktika baino ez. AEBek ezin dute egin Iraken egin dutena, zenbat arazo ekarri dizkion ikusita. Beraz, politika leunagoa eta hurbilketa egiten saiatzen ari dira. Islam leuna nahi dute halaber, horren aldeko prozesua ari dira bultzatzen, eta pentsa daiteke Iran ere prest dagoela horretarako. Baliteke Iranen aldaketaren bat etortzea, islam liberal batek hartzea boterea.

Eta zein jarrera izango zenukete horrelako aldaketarik balego?

PJAK ez dago islamaren aurka. Guretzat garrantzitsua demokrazia da. Islam erradikaletik islam leunera aldatzeak ez du bere horretan ekarriko kurduon arazoen konponbidea. Gure eskubideen onarpena eta bermeak behar ditugu armak uzteko. Egoerak horrela jarraitzen badu, islam leunagoarekin bada ere, ez dugu etsiko borrokan. Garrantzitsuena kurduekiko politika aldatzea eta Iran demokratizatzea da.

Mayotte

BERRIAn argitaratua

Zer eginen zenukete Mayotten biziko bazinete? Indiako Ozeanoko uhartetxoa burujabe bihurtzearen alde bozkatu, ama Afrikara itzuli, independente eta islamaren anaia handi arabiarraren aterpean jarri ala jarraitu Frantziaren kolonia aberatsean, bere umiliazio baina bere Europar Batasuneko pribilejioekin?

Mayotteko biztanle gehienek berriz ere bizkar eman zioten joan den igandean Afrikari, Komoreei, arabiarrei, islamari, eta sosaren alde bozkatu. Puerto Ricon ere nekez gainditzen du botoen ehuneko bost independentismoak, denek Latinoamerikako batasunaz mintzatu eta diskurtso antigringoa izanda ere. Erraz da ulertzen: kolonialismoak bere funtzioa bete zuen lehen mundua eratzeko orduan, oinarrizko materien lapurreta masiboan. Baina sistema berdintzaile baten bultzadak behartuta herrialde kapitalistetara ere ongizatearen gizartea iritsi zelarik, berehala jabetu ziren eskubide sozialen eredu horrek munduko zati txiki batean soilik funtziona zezakeela, besteak eredu horretatik urrun egotearen kontura sarri askotan. Imajinatzen duzue britainiar eta frantziar inperioetara itzultzeko aukera baleukate Afrikako herrialdeek, XXI. mendeko frantses eta britainiar (edo espainiar edo portuges) herritar bihurtuta? Automatikoki Europar Batasuneko eskubide ororen jabe balira milioika lagun horiek?

Deskolonizazioak izan zuen funtziorik 50 eta 60ko hamarkadetan. Baina nor joan liteke gaur etxetik, kanpoan gerra eta gosea baino ez daudelarik eta, arrotzen etxean eta zapalduta egonik ere, ohea, jana eta berokia bermatuta? Argi dago nork egin dezakeen: etxeko nagusien maila berean dagoenak. Egun, autodeterminazioaz hitz eginez gero, berdintasun egoeran dauden herrialdeez mintzatu behar da. Kolonia behartsuen gezurrarekin amaituta, Eskoziaz eta iparraldeko lagunez berba egin. Afrika eta gure artean dagoen herrialdeko izaera inperialak milaka burmuin kolonizatu sortu ditu. Baina deskolonizazioa Europan hasten da.

Alderdi kurdua jaun eta jabe

BERRIAn argitaratua

Milaka lagun irten dira igande iluntzetik Kurdistan iparraldeko (Turkiaren menpekoa) herri eta hirietan, DTP alderdi kurduak izandako emaitzak ospatzera. Zalantza gutxi zegoen Diyarbakir hiriburu ez ofizialari buruz; Ozman Baydemir alkateak erraz eutsi dio botoen %65 baino gehiago bilduta. Baita hiriko gainontzeko barrutietan ere. Horietako batzuk legez kanpo utzi zituzten legealdian, kurdueraz liburuxkak argitaratzeagatik edo PKKrekin zerikusia duelakoan Turkian debekatuta dagoen ROJ telebistarekin hitz egiteagatik. Baina zalantza zegoen azken egunetan salatutako boto erosketek eta AKP gobernuko alderdiak kurdu behartsuenei egindako opariek zein ondorio izango zuten. Emaitza, argia: Van, Siirt eta beste hiri batzuk, eta Egil probintzia berreskuratu dituzte kurduek, besteak beste.

Beldurrik gabe irten dira gazteak ospatzera, PKKren eta, batez ere, espetxean hamar urte daramatzan Abdullah Ocalan gerrillaren sortzailearen leloak kantatzen. Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidentearen aurkako hitz jokoa ere oso modan jarri da; «Kerdogan» kantatzen diote umeek Kurdistanen -ker astoa da kurdueraz-. Atzo ere hainbat ospakizun izan ziren, eta Diyarbakir gotorlekua dela gogorarazi zioten kurduek Erdogani, kanpainan gotorlekua bere egingo zuela aldarrikatu baitzuen.

«Bakearen aldeko hautua»

Ahmet Turk DTPko lehendakariak kurduak zoriondu zituen, eta nabarmendu kale egin duela AKP gobernuko alderdiaren politikak. «Aurreko hauteskundeetan jendea erakarri dute beren promesek, baina, orain, opariak eta trikimailu guztiak alferrik izan dira. Kurduek argi erabaki dute, DTP hautatu dute, eta boto horrekin demokraziaren eta bakearen aldeko hautua egin dute», esan zuen atzo Turkek. DTPren egoitza, hiriko beste hainbat txoko bezala, jendez gainezka zegoen, alkateei txalo egiteko eta atzamarretik helduta, dantzan, garaipena ospatzeko.

Mendebaldera begira egiten dituen mugimenduen inguruan Turkiaren benetako aurpegia agerrarazteko etengabeko ekimenean dihardu DTPk. Helburua, kurduen autonomia onartuko duen demokratizazio prozesua dela dio alderdi horrek. Kurduerazko telebista itxurakeria dela salatzeko dozenaka urrats egin dituzte: Diyarbakirgo telebista hamabi egunez itxi berri dute, alkateak kurdueraz egiten zuelako, eta presioa handitze aldera, etengabe urratu du alderdi kurduak Hauteskunde Legea; turkiera erabiltzea bakarrik baimentzen du horrek. Kurdueraz milaka afixa inprimatu dituzte, eta sarri erabili dute kanpainako ekitaldietan.

Batasuna

BERRIAn argitaratua

Kurduen Newroz egun historikoan egoteko parada izan dut oraintsu. Milioi bat lagun Turkian irekiarazi dituzten zirrikituetan sakontzen. Bere ispiluan jarri dute munduaren aurrean demokrazia gisa egon nahi duen estatua. Mugaren beste aldean, estatubatuarren karta ezin hobeto jokatzen asmatu dute. Ederto kostata, etsaia kanporatuta milaka hildako eragin zituen kurduen arteko gerra lotsagarria egin ostean, baina azkenean ere eskarmentua ondo ikasita. Geopolitikaren mina zelaiaren erdian pauso bakoitza tentuz emanda ari dira lortzen uneotan lor dezaketen gehiena.

Kosovon ere antzeko helburuak baina bitarteko ezberdinak bultzatzen zituzten elkarteak egon ziren. Ez dira denak bat etorri, independentzia eztabaidaezina dela horratik, inork ez du zalantzarik egin.

Badira porrot nabarmenak ere. Errusiaren politika genozidak leku gutxi utzi dio Txetxeniaren independentziari, baina txetxeniarrei eurei damutu zaie gogorrena egin ostean independentzia ezin kudeatzea. Eta beste hainbat, etsaia aski ez eta barne zatiketek dena pikutara bidali dutenak. Labur esanda: ez dago batasunik gabe bere burua askatu duen herririk.

Munduko lekurik aberats eta erosoenetakoan bere burua antolatzeko eta eskubideen alde borrokatzeko gaitasun handia erakutsi du herri honek. Eskuratutako autonomia mailetan kudeaketarako gaitasun bikaina ere bai, behe-behetik hasita. Tamalez, une erabakigarrietan urrunera begiratzeko ezintasuna ere oso gurea dugu. Batzuk gurdia beti gidatu behar dutela sinetsita, gura dutenean mundu guztiak bere doinura dantzatuko duelakoan. Besteak iragan laburraren mozkorrean, arrotzen txaloek puztuta eta iparreko oharrei jaramonik egin gabe. Eskurik ematekotan, arrazoi osoa zutela entzun behar duten umeen antzera.

Aberri eguna batera egitea bada zerbait. Abiapuntu behar du. Ez dago banatuta eta elkar joka askatu den herririk. Egizue behingoan egin beharrekoa, eta segi gero elkar jotzen, espainolek bezala. EH Bai.

Turkia kurduen botoen ehizan

BERRIAn argitaratua

Kurdistan luzaroan izan da turkiar politikariek ahaztutako herrialdea, hango herriari ematen dioten ukazioaren antzeko jarrera hartuz boto-emaileekiko. AKP Justizia eta Garapenaren Alderdiak gobernua lortu zuenez geroztik, baina, ahalegin handia egin du hautesle kurduak erakartzeko, Turkiako mendebaldeko indar laizista eskuindarrak garaitzeko ezinbesteko babesaren bila.

Duela lau urte arrakastatsu iritsi ziren Kurdistanera, Van eta historikoki oso abertzaleak izan diren beste udalerri batzuk eskuratuz. Aurten, kurduen hiriburu ez-ofizialean jarri dute xedea, Diyarbakirren, eta Handitasunez pentsatu. Zu zara Turkia leloa daukaten afixez gain, propaganda kamioiekin ari dira boto eske. DTP alderdi abertzalea ez da atzean gelditu. Newroz edo kurduen Urteberri egun historikoa antolatu zuen larunbatean han -milioi bat lagunetik gora bildu zituen; Poliziaren arabera, ordea, «milioi erdi baino ez»-. Beste hainbeste Kurdistanen eta Turkian elkartu ziren. Istanbulen bostehun mila kurduk ospatu zuten. AKPk kurduak limurtzeko urratsei buelta emanda, orain arteko aldaketak eta urratsak kosmetika hutsa direla utzi dute agerian abertzaleek, eta, bidenabar, botoa eta benetako demokratizazioa eskatu. «Gu gara konponbidea», diote Diyarbakirgo auzorik auzo.

Ozman Baydemir hiriko alkate nagusiak edo Sur barrutiko Abdulla Demirbasek kanpainan egiten duten urrats bakoitzean dozenaka lagun datozkie babesa adieraztera, Diyarbakirgo sei kilometroko harresien barruan dauden auzo behartsuenetan batez ere. 1990eko gatazkan suntsitutako 3.000 herrietatik kanporatutakoak dira. Gehienek lanik gabe eta laguntza eskasen menpe jarraitzen dute. Baina irribarrea ageri dute aurpegian, auzoan DTP Gizarte Demokratikoaren Alderdiko furgonetaren doinuak entzuten diren bitartean. PKK Kurdistango Langileen Alderdiko gerrillariek Kandil mendietan abesten duten kantaren doinuak dira, berbak hauteskunde kanpainarako moldatuta.

Debekuen gainetik

Turkiako Gobernuaren zabalkunde herabeari benetako beharrekin erantzun diote: kurdueraz eta turkieraz entzuten da kanpainako kanta, lehen debekuari aurre eginez, turkiera hutsez egitea agintzen duena. DTP kurdueraz ari da egiten kanpaina nagusiki, horrek ekar ditzakeen auzi eta zigorrek kanpainan salatzen dutena indartu ere egiten duelakoan. Kurdu gehienek garaipenaren keinua egiten dute eskuekin DTP alderdikoak (edo BERRIAko kazetaria) agertu eta berehala, eta laster entzuten dira are debekatuagoak diren oihuak; nagusia «biji serok Apo» -gora Apo lehendakaria-, Abdula Ocalan PKK-ko buruzagi espetxeratua gogoan.

Europako presioei men egin eta kurduerazko telebista abiarazi zuen duela hilabete batzuk Istanbulek (oraintsu armenieraz gauza bera egiteko asmoa duela esan du). Mendebaldearen txaloak jaso ditu, baina kurduek argi azaldu dute zergatik ez den hori ere aski: Diyarbakirgo Gun telebistan Baydemir alkateak kurdueraz egin eta hamabi egunez itxi dute hedabidea. «Itxurakeria izan da bideo folklorikoak eta albiste ofizialean itzulpen hutsa ematen duen telebista. Argi utzi digute kurdueraren egoera berria: turkiarrek, Gobernuak, egin dezakete kurdueraz, baina geuk kurduok debekatuta daukagu». Oraintsu Mehmet Turk DTP alderdiko presidenteak kurdueraz egingo zuela iragarri zuen Ankarako Parlamentuan, telebistak berehala eten zuen emisioa, legea urratuko zuelakoan.

Hatip Dicle: «Turkiako Gobernuaren urratsak gure borrokaren ondorio dira»

Hatip Dicle 1994an atxilotu zuten, Leyla Zana eta beste bi parlamentario kurdurekin batera, traizioa eta PKK Kurdistango Langileen Alderdia gerrillako kide izatea leporatuta. Hamar urte egin zituen espetxean, 2004an libre utzi zuten arte. DTP Gizarte Demokratikoaren Alderdia talde abertzaleko sortzaileetako bat da Dicle.

Recep Tayyip Erdogan lehen ministroak apustu handia egin du Diyarbakirren eta Kurdistanen oro har, zuek ere ez zarete atzean geratu. Zein helburu daukazue?

Gure itxaropena ona da. AKP Justizia eta Garapenaren Alderdiak, Gobernuak, labea hoztu duela esan genezake, jendeari promes ugari eta opariak egin dizkio, eta egiten ari dira orain bertan. Nolabait, pobre denari neurri ekonomiko hutsa agintzen dio. Guk, berriz, kurduok gobernu ona behar dugula diogu, neurri ekonomikoez gain demokraziaren eta askatasunaren alde dihardugu. Eta espero dugu jendeak babestuko gaituela.

Europak txalotu egin du Turkiak kurduerazko telebista abiaraztea.

Hori ere borroka eta sufrimendu handiari esker lortu dugu. Hala ere, argi daukagu Gobernuak berariaz egin duela telebista katea hauteskundeen aurretik. Ez da ikusi behar guri emandako eskubide gisa, geuk atera diogu hori ere, gure borrokaren ondorio da urrats xume hori. Baina jendea manipulatzeko erabili nahi dute, eta horregatik esaten diogu jendeari: «Gure borroka egon ez balitz ez zizueten telebista hori ere emango, eskubideak ez dizkigute ematen, geuk hartu behar ditugu». Hala ere, telebista katearena urrats txikia da, eta ez da aski.

Zein iritzi duzue Jalal Talabani Irakeko presidenteak Istanbulen PKKri armak utz ditzan eskatu izanaz?

Gure askatasun mugimenduak beti esan du arazoak bake bidez konpondu nahi dituela. Turkiako Gobernua ados badago dagozkigun eskubideak onartzeko, ez da izango arazorik. Demokraziarekin konpontzen dira arazoak. Gerra amaitu eta eskubideak bermatzen badira, demokrazia eta bakea izango dira. Baina ez badute hala onartu nahi, armak hartuko ditu jendeak.

Ikasi dugu?

BERRIAn argitaratua

Onartu beharko dugu kalkulu askotan kale egin dugula. EAJ otzan eta damutua beste ezer baino komenigarriago zitzaielakoan hasieran. Gero, itxura behinik behin gordeko dutelakoan, lehen legegintzaldi halabeharrez laburrean ez zutela gehiegi joko euskararen aurka. Baina hara non konkista planean datozen. 2001eko egitasmoaren kalkoa da, baina konkistarako ikurrindun Troiako zaldia jarri dute aurrez aurre horigorriarekin jo ordez. Eta independentismoa legez kanpo utzi, noski.

Asteon irakurritakoen arabera, hezkuntzan ere ekingo diote ETAkoak zein gaiztoak diren umeei azaltzeari. Munduan dagoen gauzarik okerrena dela azalduko omen diete, indarkeriaren testuingururako balio zuten azalpen eta iturri guztiak ezabatu eta bakarra utzita: iaz Espainiako lurraldean bikotekideek hildako emakumeak ETAk hildakoak baino 20 aldiz gehiago direla? Gernika? Txiki eta Otaegi? GAL? Tira, tira, umeei hemengo gatazka bakarraz burua nahastu eta indarkeriaren aurrean jarrera irmoa eragotzi guran edo?

Bada, maskaratarako lotsarik gabe, horixe dakar kolono espainiarren gobernuak. Euskal naziotasuna ukatu ostean besteok bezalako vasco-ak direla diotenak. Alvarez Solisek xehatu du asteon, xenofobiatik deus ez daukan artikuluan. Euskal Herrikoak dira, baina ez euskal naziotasuna daukagunon berdinak. Euskal Herriko espainolak dira, eta besteok bezalako vasco direla esatean, gure euskaltasuna beren parametro erregionaletara txikitzen dute. Ukatu ote diegu espainoltasuna? Bizi daitezela espainol, baina ez esan gu bezalako vasco direla. Geurearen ukazioa dakar eta.

Zer ikasi eman dute, horratik. Mendebaldean espainolak gutxiago izanik, gehiengo euskalduna zelan garaitu, elkar hartuta. Beti dago Telesforo, baina. «Otso beltza, gauaren gauaz heldu, artzainak zebiltzala kalakan (...) anaien aurka ez habila, otso beltzarentzat, atxik makila». Protagonismoak utzi eta joango gara behingoan Maltzagara?

Kurduen urteberrian, itxaropen berriak

BERRIAn argitaratua



Ostiral arrastitik hasita zeuden lehen ospakizunak Kurdistango hainbat txokotan, udaberria iristearekin batera ospatzen duten Newroz edo Urteberri egunerako. Ohi bezala, turkiar poliziak eta jendarmeak kuarteletik irten eta hainbat kontrol ezarri zituzten. Hala ere, milaka lagun bildu ziren atzo Diyarbakirren, kurduen egun nazionala ospatzeko eta, bidenabar, dagozkien eskubideak aldarrikatzeko.

Hilaren 29an egingo dituzten Turkiako udal hauteskundeetarako kanpaina bete-betean dela iritsi da aurtengo Newroz eguna, eta gobernuan den AKP alderdia Kurdistanen emaitza ona lortzeko itxaropentsu dago. Ondorioz, ohi baino debeku eta presio gutxiagorekin irten dira kalera kurduak suaren inguruan urte berria iritsi dela ospatzera. Diyarbakir Ipar Kurdistango hiriburu ez-ofizialean jendetza bildu da ospakizunetan.

Familia osoa hartuta bildu zen jendea Diyarbakirrera. Alemaniatik joandako kurdu batek oso egun garrantzitsua zela zioen, Turkiaren zapalkuntzari eusteko indarrez daudela argi dutelako. Koinatua «PKK-ko martiria» dela gehitu zuen, eta atzoko egun berezian gehien gogoratutako pertsonarekin amaitu zuen solasa: Apo (osaba). Abdula Ocalan PKK-ko buruzagiak 11 urte bete ditu espetxean, baina bere aldeko oihuak, pankartak eta argazkiak etengabeak izan ziren ekitaldi osoan. Eta oraindik debekatuta dagoen bandera kurduko hiru koloreak nagusi jantzietan: gorria, horia eta berdea. Ekitaldiaren amaieran, Ocalanek espetxetik bidalitako gutuna irakurri zuten. Berriz ere Turkiari demokraziaren alde egin zezala eskatu zion gerrillari espetxeratuak.

Hizlariek Turkiako Gobernuaren jarrera salatu zuten, Europara begira egindako urratsak aurpegi garbitze hutsa direla eta. Hala, kurduerazko telebista abiarazi du, baina Diyarbakirgo telebista hamabi eguneko emisioen etetearekin zigortu berri dute, alkateak kurdueraz egin zuelako. Newroz eguneko suak piztea ere legez kanpo dago oraindik, eta Diyarbakirgo zenbait barrutitan alkatetza alternatiboak bultzatu dituzte, epaitegiek legez kanpo utzi ostean. Besteak beste, argitalpen eleaniztunak argitaratzeagatik.

Euskal ordezkaritza

Leyla Zana diputatu ohia izan zen lehen hizlarietako bat. Turkiako gobernuari benetako demokraziaren alde egin zezala galdegin zion, herri guztien eskubideak errespetatuz. Jalal Talabani Irakeko lehendakari kurduari ere mintzatu zitzaion, asteon Istanbulen izan baita PKKri armak utz ditzala eskatzeko. «Gure eskubideak bete ditzatela esan ez», eta armak utz ditzatela esan izana leporatu zion Talabaniri. Ahmet Turk alderdiko buruak ere -oraintsu Turkiako telebistak emisioa eten zuen Turk Ankarako parlamentuan kurdueraz hasi zelako- hartu zuen hitza. Oholtzatik pasa ziren, halaber, Diyarbakirgo Udaleko, Turkiako Parlamentuko eta beste zenbait erakundetako kideak. Tartean zen Feleknas Uca europarlamentaria eta Friendship euskal gatazkaren konponbiderako sortutako taldeko kidea.

Txentxo Jimenez eta Iñaki Aldekoa buru dituen Aralar alderdiko ordezkaritza ere izan zen, baita sortu berri den Bihar elkarte euskal-kurduko kideak ere. Ekitaldira bidean, ordu erdi inguruz geldiarazi zituen Poliziak, eta banan-banan pasaporteak apuntatu eta zenbait galdera egin ondoren, joaten utzi zieten. Abdula Demirbas Sur barrutian kargutik kendutako alkateak (hogeitik gora auzi ireki dizkiote eta espetxe zigor luzea eskatu, besteak beste kurdueraz egiteagatik udalean) egin zion harrera euskal ordezkaritzari, azaroan Euskal Herrira egindako bisitaren itzuleran.

DTP gizarte demokratikoko alderdiko kide eta hautagaia izango da Demirbas datorren igandeko bozetan, eta ia ziurra du garaipena, inkestek ehuneko 70etik gorako babesa ematen baitiote. Kargutik kendutako politikariek, berriz, aurkezteko aukera daukate Turkian, baina ohikoa da hizkuntzaren alde egindako adierazpen eta ekimenengatik hautetsi kurduak epaitzea.

Mazedonia, izenetik bertatik hasita

BERRIAn argitaratua



Skopjek, erdigune bizi eta ibaiertz atsegina izan arren, ez du turista askorik erakartzen. Hiriaren zati handiena 1963ko lurrikararen ostean eraiki zuten, arkitektura zurrun eta inpertsonalean. Hala ere, Erdi Aroko hirien egiturari eutsi dion bakarra da ziur aski, hainbat etniaren bilgune eta bereizketa fisiko nabarmena baitago oraindik: zubi zaharraren hegoaldera alde moderno eta europarra ageri da, eslaviar kulturako mazedoniarren eremua da. Zubiaren iparraldera joanda, baina, albaniarren hiriarekin egiten dugu topo, hor daude otomandar ondaretik geratzen diren leku gehienak. Hain zuzen ere, inguru horretan izan ziren liskar gogorrenak iazko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Biharko dituzten presidentetzarako eta udal bozetan halakorik ez gertatzea espero dute agintariek.

Inkesten arabera, Imer Selmani Demokrazia Berria alderdiko albaniarrak nabarmen egin du gora. Horiek hala, litekeena da bera izatea bigarren itzuliko protagonistetako bat. Bestea, ziurrenik, Giorge Ivanov izango da, Barne Mazedoniako Erakunde Iraultzailea alderdiko kidea. Alderdi hori agintean dago.

Bestalde, arkitekturan dagoen aldea gizarte osoan sakon errotuta dago. Herrialdeko bi etnia garrantzitsuenek (beste dozena erdi badira: ijitoak, turkiarrak, serbiarrak, bosniarrak eta hizkuntza latinoa duten vlach edo aromunioak, besteak beste) bizitza paraleloak daramatzate, eta gutxitan egiten dute topo. «Eskubide batzuk onartu dizkigute, egia da, baina ez gaude mazedoniarren pare», albaniarren ahoetan ohiko kexua da. Serbiako mugatik Ohrid aintzira ingururaino (Albaniako mugan, Greziatik hur) bizi dira albaniarrak, eta ez dute onartzen Mazedoniako gutxiengo gisa agertzea. Aitzitik bi etnia nagusik osatutako estatua beharko litzatekeela diote geroz eta gehiagok, edo argi esanda: albaniarren lurraldea argi definituta egongo litzatekeen federazioa. «Belgika moduko zerbait?», galdetu diogu Sefer Tahiri kazetari eta analistari, «bai, baina, tamalez, Balkanak ez dira Belgika». Mazedoniarrek aitortzen dute 90eko hamarkadan eskubide asko ukatu zitzaizkiela albaniarrei, baina gaur gauzak erabat aldatu direlakoan daude. «Are gehiago, batzuetan abantailak ere badituzte hainbat lanpostutan, kuota kontuak-eta betetzeko beraiek hartzen dituzte», dio Skopje hegoaldeko mutil gazte batek.

Herri bat herri baten barruan

Hiriburutik ordu erdi baino gutxiagora dago Tetovo, Mazedoniako albaniarren hiri nagusia, Skopjez gain. Kaleetako seinaleak ele bitan badaude ere, saltoki gehienak albanieraz daude. 2001ean gerra laburra izan zen inguruko mendietan, eta tarteka indarkeria piztu izan da. Ohrid aintzirara bidean doazen errepideetan albanierazko pintaketak ageri dira nonahi, eta mazedonierazko izenak ezabatuta noizean behin. Alderantziz ere bai, tarteka. Gizartearen erabateko bereizketaren azken urratsa Mazedoniako leku turistikoenean gertatu da, aintzira ertzean, Struga hirian. Agintariek eskolako ikasle mazedoniarrak eta albaniarrak bereiztea erabaki zuten otsailean, zenbait umeren artean izandako liskarren ondotik.

Ez da gehiegikeria esatea elkarri bizkar emanda bizi direla estatuko bi herri handienak. Lehenak biztanleen %65 biltzen ditu, eta albaniarrak laurdena direla diote datuek, albaniarrek herenetik hurbilago daudela badiote ere (hazkunde tasak arrazoi ematen die). Mazedonia mendebaldean nagusi dira, eta Kosovoko independentziak pauso gehiago ematera adoretu ditu asko. «Federazioa egin ezean estatua desegingo da», dio Kosovoko irratiko zuzendari Qani Mehmetik, Mazedoniako albaniarra bera. Tahiri analistak dio Lubovskiren gobernuak berean tematzera eta albaniarrekiko errezeloak handitzera jo duela. «Baina mazedoniarrek aintzat hartu beharko lukete guk bakarrik onartzen ditugula ezaugarri bereziak dituzten eslaviar herri gisa, besteak dira onartzen ez dituztenak: serbiarrek Eliza ortodoxo propioa izatea ukatzen diete, bulgariarrek naziotasun mazedoniarra badela ukatzen dute (horren harira bulgariar pasaporteak eman dizkie milaka mazedoniarri, bidenabar EBko biztanle bihurtuz), eta Greziaren jarrera ezaguna da. Albaniarrok gara onartzen ditugun bakarrak, horregatik ulertu behar dute aintzat hartzeko faktorea garela. Honela zioen Albin Kurti Kosovoko Vetevendosje mugimenduko buruak: «Mazedonia Titoren asmakuntza da, biztanleak etnikoki bulgariarrak dira, baina haiengandik bereizteko aparteko etnia sortu beharra zeukan, eta eslaviarrak iritsi baino lehenagoko ondare den Mazedonia aurkitu zuen».

Izenaren auzia

Jugoslaviatik gerrarik gabe bereizi zen errepublika bakarra izan zen Mazedonia, eta, hala ere, hoegi urtean ez du egonkortasunik lortu. Geroz eta herrialde gehiagok onartu arren Mazedoniako Errepublika izena, Greziak beretzat dauka izen hori, eta nazioarteko egituretan FYROM da oraindik, hau da: Jugoslavia Ohiko Mazedoniako Errepublika. Grezia ez dago izenaren auzian amore emateko prest, eta iaz NATOn sartzea eragotzi zion. Mazedoniako Gobernuak izena ez ezik, Alexandro Handiaren bandera ere hartu du, eta izen hori jarri diote Skopjeko aireportuari. Atenas are gehiago sutu du erabaki horrek. Europako estatu itxi eta nazionalistenetakoa da Grezia, eta hori dela eta, XX. mendean irabazitako iparraldeko lurraldeetan greziar kultura ezarri, eta gainontzekoak desagertze zoriraino eraman ditu. Tartean da, noski, Greziaren menpeko Mazedonia, iparraldekoa baino handiagoa, eta mazedoniar gutxiengoa daukana oraindik, 1945etik 1948ra arteko gerran eslaviarren garbiketa etnikoa egin arren.

Albaniarrak kokoteraino daude izenaren auziaz, eta aldatzearen aldeko dira. «Ez da posible horrelako kontu batengatik Europako Batasunetik eta NATOtik kanpo geratzea», dio Skopjeko zubi zaharrean gazte batek. «Aldatu egingo dute izena, aldatu behar dute, tematuta jarraituz gero ate guztiak itxiko dizkigute», salatu du hiriaren iparraldeko beste neska batek. Mazedoniarrak ez datoz inola ere bat: «Hau da guk daukagun herrialde bakarra, eta Mazedonia du izena, nola nahi dute nire nortasuna adierazten duen izena kentzea, zergatik eta boteretsuagoak direlako soilik?». Izenari eustearen alde dago hiriaren hegoaldean paseoan dabilen Bosniako musulman bat ere: «Edozein herrik dauka bere buruari nahi duen moduan deitzeko eskubidea, ezta? Bada hemen, Mazedoniako errepublika izendatzea erabaki badugu, zer eskubide dauka inork hori kendu behar dugula esateko?».

Sefer Tahiri: «EBn eta NATOn sartzen garenean sortuko da albaniarren batasuna»

Mazedoniako albaniar analista politikoa

Paperean albaniar eta mazedoniarrak berdinak diren arren errealitatean hori ez dela betetzen dute du Sefer Tahiri albaniar analista politikoak.

2001eko gerra laburra Ohrideko akordioekin amaitu zen. Zein da gaur egoera?

Mazedoniarrak eta albaniarrak saiatu dira helburu batzuk erdiesten, baina legearen aldetik baino ez dira lortu, paperean. Egiazko bizitzan ez dago interakziorik albaniarren eta mazedoniarren artean. Etengabe ari gara eztabaidan zein den sistema onena gizarte multietniko batentzat; argi dago gaurko eredua ez dela egokia eta Estatuak federazio bidea hartu beharko duela.

Hizkuntza ofiziala da, baina ez dago mazedonieraren pare.

Hor ere bi egoera daude, legezkoa eta benetakoa. Legez, albaniarrok berdinak gara herritar gisa. Tamalez, estatuak ez du betetzen; agiri garrantzitsu asko ez daude albanieraz, eta jendeak ezin du beti albanieraz komunikatu Estatuarekin.

Zerk egin du kale?

Paperean dauden eskubideak benetan bete behar dituzte. Egin ezean, mugimendu erradikalak ager daitezke eta, kontuan izanik zer-nolako aldaketa geoestrategikoak gertatu diren inguruan.

Kosovorekin bat egiteko gogoa dagoela esan nahi duzu?

Mazedoniako albaniarrentzat positiboa izan da independentzia, eta oso ondo hartu dugu. Beste estatu albaniar bat izango da ama Albaniaren aldamenean, baina horrek ez du ekarri Albania handiaren ideia indartzea. Albaniar batzuek eusten diote amets horri, baina subjektu politiko guztiek albaniarren eskubideak betetzea, eta EBn eta NATOn sartzea nahi dute. Hor ikusten dute albaniarren batasuna.

Horretan Greziaren boikota dauka Mazedoniak, izenaren afera dela eta. Albaniarrekiko haserrea sumatu dugu kalean, izena aldatu beharko litzatekeela.

Albaniar alderdiek argi utzi dute NATOn eta EBn sartu nahi dutela, eta onartuko dutela mazedoniar gizartearentzat onargarri den edozein proposamen. Mazedoniako Gobernuari helarazi diote hori. Baina Gobernuak, lehen ministroak eta horren alderdiak ez dute aldaketarik nahi izenean.

Izenik proposatzen duzue albaniarrek?

Ez, ez da gure arazoa, mazedoniarrek konpondu behar dute. Badira proposamenak: Mazedonia-Skopje edo, albanieraz Mazedonia-Shkupi, Mazedonia-Vardar (herrialdeko ibai nagusia), Ipar Mazedonia... Guri berdin digu. Bat izan ezik: Mazedonia Eslaviarra ezin dugu onartu. Herrialdeko askotarikotasun etnikoa biltzen duen izena behar dugu, eta eslaviar esateak kanpoan uzten gaitu.

Iaz istilu larriak izan ziren bozetan. Zer espero duzu aurten?

Udaletako eta presidentetzarakoak dira, ez hain garrantzitsuak ordezkariak hautatzeko, baina bai iazko irudia hobetzeko, munduari erakusteko zibilizatuak garela, eta kultura demokratiko eta politikoa dugula. Hau azterketa da EBrentzat. Emaitzei dagokienez, ez dut aldaketarik espero, gaurko egoera berretsiko delakoan nago. Baina lehen aldiz askatasunez bozkatuko dute herritarrek, inoiz baino berme gehiago daude.

Aro berria

BERRIAn argitaratua

Ez da inongo sekretua ezker abertzaleko hainbat jende zer-nolako gozatua ari den hartzen jeltzaleen urduritasuna eta ezinegona ikusita. Eroso daude, eroso daudenez, albotik begira. Aspaldi pentsatutako irudia zen, katalan lagunek gogorarazia: a ze negarrak Generalitat-earen ingurumarian kolokatutako CiUko horientzat (hiru mila pertsona, omen), ERCk PSCrekin zihoala esan zuenean. Ikustekoa ei zen hiru mila horiek zelan jasotzen zituzten bulegoak.

Baina bagenekien Espainiaren ikuspegitik Euskal Herria oso desberdina dela. Katalunian eta Galizian posible dena ez da zilegi hemen. Nafarroako hauteskundeetatik dakigu, edo lehenago ere bai menturaz: herri hau soziologikoki abertzalea dela diogunean badakigu ez dela egia, alderdi unionistek boto gehiago dituzte bai Frantziaren menpeko zatian bai Espainiaren menpekoan. Partizioa onartuta baino ez da posible esatea abertzaleak gehiago direla. Gauzak horrela, pentsatu beharko da zergatik gura izan duen unionismoak partizioari eutsi, gobernua eskuratzeko askoz erraza zukeen lau herrialdeko autonomia bultzatzea baino (are inoiz baino gehiago aukera hori). Espainiari komenigarriago izan zaio EAJk kudeatutako EAE, PPk edo PSOEk (Madrilen legokeenak) gobernatutako Hego Euskal Herria baino. Bigarren aukera askoz arriskutsuagoa zaie.

Aro berria dator, eta inoren porrotaz pozteaz haratago, aro berrirako prestatzea hobe. Galesko abertzaleek 20 urterako plangintza egin dutela irakurri berri dugu, biztanle gehienak independentziara limurtzea helburu, egungo inkesten ehuneko hamahirutik abiatuta. Aldeak alde, Gales Galizia da konparazioan (ez dago esan beharrik zein den Eskozia eta zein Irlanda, ezta?). Eztabaida sustatu eta Galesko estatua komenigarriagoa dela sinestaraztea da gakoa. Noski, horretarako, tankeen mehatxu terroristarik egiten ez duen estatua behar duzu aurrean, eta ez da gure kasua. Baina aro berria prestatzeko lagun dezake.

Desminatzaileak

Iparra galdu barik

BERRIAn argitaratua

Bai, lehen aldiz espainiar lehendakaria izango dugu mendebaldean. Partizioak ekialdean lehendakari antieuskaldun xenofoboak ezarri dituen gisan. Demokraziaren oinarrietan zirrikitua onartzen duzu, «gaiztoak» legez kanpo uztea ez dago oso ondo, baina tira, ez gara horregatik mendira joango... eta gero Ondarroako lapurreta onartzen duzu, eta Zizurkilen biktimari tu egiten diozu, eta botereari eustea denez garrantzitsuena, miatu edo atxilotu egiten dituzu boto-paperak banatzearen gisako delituetan dihardutenak. Honaino helduta, protokoloak ahaztuta berriz torturatzen duzu, ze gauza bat da espainolei erasotzea eta ezker abertzalea erreprimitzea, eta beste bat zuen negozioan lasai-lasai zaudetenok ere gauza itsusi horietan sartzea. Ez genuen besterik behar.

Sentitzen dut, baina ez eskatu negarrik. Lopezek Kafe Antzokia ixten duenean egingo dugu protesta. Fartsa onartu zenuten, eta orain fruituak. Alde batean bizkartzainak dituzte; bestean ehunka lagun etxera bidean dira Espainia eta Frantzian barna maite dituztenak bisitatu ostean, eta beste milakak ez dute boto eskubiderik, eta sufrimendua gainditzeko ahalegina espetxean ordaintzen dute dozenaka abertzalek.

Oinak lurrean gura ditut. «Aralartik Irati, haritza eta pagoa. Bera ere bi zati eta josirik ahoa». Ez dut nork nori min gehiago egin dion begiratu gura. Baina kasu, Rubalcabak esaten duenean oso berri pozgarria dela alderdi independentista batek gora egitea. Espainia osoak txalo egiten dizunean... Eman lepoa, eta adi, iparra galdu barik. Etsaiak ez dira «besteak». Eta birfundazioa ere galdatu die iparrak ezker abertzaleei.

Luza daitezela botere borroketan. Independentismoak erronka handiagoak ditu: armak ehorztea, militanteak etxeratzea, zubiak eraikitzea eta batasuna, pertsonena (Aintzane, Unai, Arnaldo, Patxi, Pernando...) eta herrialdeena. Gero, 2012, Eskozia, Faroe. Iparrera begira.

Legalak zaretenok

BERRIAn argitaratua

Badago bitxikeria bat hauteskundeotan: EAJ bozkatzen duenak ez dauka segurtasunik Ibarretxe izango ote den berriz ere lehendakari, edo botere truke behingoan sakrifikatuko dioten. Eta berdintsu PSE-EE bozkatzen duenak: Lopez lehendakari izateko emandako botoarekin, baliteke EAJko lehendakarigai ezkutua inposatzea Moncloak. Hala, Ibarretxezaleak EA edo Aralar ditu erreferente zuzenago, eta Lopezaleak PP eta UPyD.

Eta nor du erreferente independentistak? Erkidegoko kudeaketaren azpikontrata Pepsi edo Coca-Colaren eskuetan ote dagoen hautatzeaz haratago erabaki gura duenak, zein hautu dauka? Nora jo indarkeriaren espirala etetea desio duenak, presoak etxean gura dituenak, hauteskunde demokratikoak behar dituenak?

Bestela esanda, nor dago prest benetako burujabetza lortzeko, Espainiak euskaldunik legez kanpo utziko ez duen, egunkaririk itxiko ez duen, herri honetan muturrik sartzea eragotziko duen burujabetza eskuratzeko urratsak ematera? Begiratu dut inguruan, eta inor ikusi ez. Horretarako prest daudenak preso ditu Espainiak.

Esan nuen, ez dago baldintzarik hauteskunde demokratikoak egiteko. Fartsa negargarria da mendebaldean gaur egingo duguna, eta horren aurrean erabaki logikoena plantoa zela deritzot. Ez abstentzio soila, fartsa horri egindako boikot argia baino.

Ekidistantziaren izenean parekatzen dituzte erakunde armatu klandestino baten jardunaren ondorioz bizkartzainekin dabiltzanak eta estatuko arrazoien eta demokraziaren izenean, legea eskutan, eskubide zibilik gabe utzi gaituztenak. Patxadarako tartea zela nioen, espainolei paso egiteko unea. Boikoterako masarik osatu ez denez, berba janda joango naiz milaka lagunentzat zirrikitu estuegia daukan hautestontzira. Ustel usainari duintasun tanta batzuk botatzera, behinik behin.

Legalak zaretenok: zeuen arazoa da.

Guantanamoko preso uigurra

Sinboloak

BERRIAn argitaratua

Munduko leku askotan daude antzeko ohiturak, baina niri Rigan kontatu zidaten. Daugava ibaiaren gaineko zubi bateko barandetan ehunka giltzarrapo ikusi genituen lotuta. Laster jakin genuen motiboa: bikote ezkonberriak bere giltzarrapoa jarri, giltzaz ondo itxi eta Daugavako uretara bota zuen giltza. Betiko maitasuna adierazteko sinbolo ei da ekintza hori, maitasuna ezerk hautsiko ez duela adierazteko edo.

Niri gauza itsusia iruditu zitzaidan. Bistan dago giltzarrapoak, giltza barik ere, erraz apurtu eta zabal daitezkeela. Baina itsusiena maitasuna kate eta giltzekin nahastea egin zitzaidan. Borondatez eta gogotsu beharko lukeen zerbaiti giltzarrapoa jartzea maitasuna kateatzea iruditu zitzaidan, halabeharrera zigortzea pertsona biren sentimenduak. Letoniar haientzat, baina, maitasun adierazpen gorena zen zubiko giltzarrapoa.

Herri askok ohitura zurrunei eutsi diete. Kaukaso aldeko hainbat herritan debekatuta dago komunitateko jende nagusiarekin berbarik trukatzerik haiek solasa hasi ezean. Zapata jaurtitzeak arabiarren artean duen sinboloaz ere ikasi dugu zerbait aspaldion. Israelen sarraskian ikusi ditugu banderak erretzen mundu zabalean, baina deigarriagoa egin zitzaidan islamiar erakunde bateko bileran zelan atera zuten Israelgo bandera dotore bat (ez kartulina pintatu bat), oholtzara zihoazen eskaileretan jartzeko. Hartara, igotzen ziren denek bandera zapaltzen zuten.

Gurean protokoloari oso garrantzi eskasa eman izan diogu, naturaltasunaren izenean. Eta horrelako tirabirak sortzen dira tarteka. Gogoan dut alkate kurdu bat euskal taberna batera sartu zenekoa. Hormetako presoen argazkiez galdetu zuen, eta afari modu lasaia egiten ari ginela, paperezko zapietan zer zekarren itaundu zuen. «Euskal presoak Euskal Herrira», erantzun zioten. «Bada, jakin banu, ez nituzkeen erabiliko. Niretzat, presoekiko iraina da beren irudiekin muturra garbitzea».

Kosovok independentziaren lehen urteurrena ospatu du

BERRIAn argitaratua

Pristinako kaleetan ez da iazko bozkariorik izan, herrialdeko txoko guztietatik Pristinara bildu badira ere albaniarrak

«Askapenaren borrokako beste heroiak» izan ditu gogoan Thaci lehen ministroak

Banderaz josita ageri zen Pristinako Nene Tereze (Ama Teresa) oinezkoen kale nagusia. Albaniarren gorri-beltza eta iaz onartutako Kosovoko estatuarenaz gain, herrialdea onartu duten herri garrantzitsuenenak ikus zitezkeen. Jende arruntak, berriz, musikaz, dantzaz, eta Balkanetan ohi denez, zaratatsu ospatu zuen beren estatuak urtea bete izana.

Ez zen independentzia aldarrikapenaren eguneko bozkariorik izan Pristinako kaleetan, Kosovo osotik eta albaniarrak bizi diren estatuetatik milaka lagun etorrita ere. Errealitate gordinari aurre egin behar izan diote beren burua estatu independente aldarrikatu duten lehen urtean. Ondorioz, balantzeetarako baino itxaropenari eusteko eguna izan zen atzokoa.

Paristik etorritako albaniar batek urrats egokiak egiten ari zirela zioen, kaleko gertaleku nagusirantz zihoala. «Herrialde garrantzitsuenek onartu dute Kosovo eta etorkizunean gehiagok egingo dute, bide egokian gaude». Pristinar batek ere iazko eguna errepikatzeko asmoa zuela zioen: «Kosovori urtetan gertatu zaion gauzarik garrantzitsuena izan zen independentzia aldarrikatzea». Gazte askok beste era batean parte hartu zuten ospakizunean. Ikasle bat kexu zen independentziak ez zuelako aukera gehiagorik ekarri, eta ikasketen ostean gazte askok zeukaten etsipena aipatzen zuen. Gorri-beltzez jantzitako beste mutil batek ere sentimendu gazi-gozoak zituen: «Egia da, independentzia aldarrikatu beharra zegoen, eta oso garrantzitsua izan zen, baina arazoak ez dira konpondu. Pobrezia izugarria da oraindik, baita langabezia ere; gainera, Kosovok oso biztanleria gaztea dauka, hemen ez dute perspektibarik eta kanporako zailtasunak baino ez».

Ospakizun ofizialak

Kosovoko Gobernuak antolatutako ekitaldiak goizean goiz hasi ziren, estatu berriko Parlamentuan egindako bilera berezian. Legebiltzarkide serbiarrek parte hartzeari uko egin zioten eta ez ziren Pristinara joan. Fatmir Sedjiu Kosovoko presidenteak, Hashim Thaci lehen ministroak eta Parlamentuko presidente Jakup Krasniqik hartu zuten hitza, Kosovoko herriari zorionak emateko, estatu berriak urtea bete duela eta. «Gu guztion urtebetetze eguna da gaur», esan zuen Thacik. Sedjuk berriz, Ibrahim Rugova presidente ohi eta alderdikidea izan zuen gogoan, baita Adem Jasari gerrillaria eta «askapenaren borrokako beste heroiak» ere. «Harro gaude gure arbasoek egindakoaz, eta zorionekoak gara estatu independente eta burujabea den Kosovon bizitzeagatik», esan zuen presidenteak.

Kosovoko orkestra filarmonikoaren kontzertua izan zen jarraian; kalean Independentziara bidean izeneko ekitaldia zen. Gaua iritsita, txapliguek argitu zuten Pristina, Prizren eta Kosovoko beste hiri batzuetako zerua.

Herritar arruntek berriz, kalean edo tabernetan jarraitu zuten ospakizunekin. Asko izan ziren goizean goiz Ibrahim Rugova presidente izandakoaren hilobia bisitatu zutenak, eta beste horrenbeste egin zuten milaka herritarrek Kosovo osoan dauden UCK-ko gerrillarien aldeko hilobi eta oroitarrietan. Urdinez jantzitako neska-mutilek ere lore gorriak banatu zizkieten Pristinako kaleetan zebilen jendeari.

Negozioak ere tartea izan zuen Pristinan, bandera eta oroigarri saltzaileen eskutik. Albaniako kolore gorri-beltzak ziren nagusi jende askoren arropatan, baina begi bistakoa zen Gobernuaren ahalegina bandera berriko urdina eta horiak ere indar har dezan. Nork bere gustukoa jantzi edo aurpegian margotu, askok zeramatzaten bandera biak, eta batek baino gehiagok UCK gerrillakoa ere bai. Kaleetan eskegitako bandera mordoaren kontrastean, atzerriko bat zen nagusi kosovoarren artean: AEBetakoa, eta batek baino gehiagok zeramatzan NATO eta Washingtonekiko esker oneko mezuak.

Serbiarren protesta

Kosovoko biztanle serbiarren jarrera oso desberdina izan da. Baita Serbiako estatuarena ere. «Kosovo ez da estatua», esan zuen Boris Tadic presidenteak, eta Novi Sad herrialdeko bigarren hirian protestak egon ziren. Baita Kosovoko serbiar herrietan ere, iparraldean bereziki. Atzo goizean bilera berezia egin zuen Serbiako Parlamentuak; gero hainbat parlamentario Kosovorantz abiatu ziren. Mitrovica hiri zatitutik hurbil dagoen Zvecan herrian bildu ziren Kosovoko serbiar udalerrietako ordezkariekin, independentziaren aurkako ekitaldia egiteko. Tartean zen Kosovorako Serbiako ministro Goran Bogdanovic

Oliver Ivanovic politikari serbiar-kosovoar moderatuak egungo egoerak dakartzan arriskuez ohartarazi zuen. «Tentsio handiko egoera daukagu 2008ko otsailaren hamazazpitik; serbiarrek ez genuen onartu independentzia, baina albaniarrek uste dute denek onartu behar dutela. Tentsioa sortzen du horrek, eta erraz haz daiteke. Elkar ezin ulertu horrek hainbat arazo sorrarazi dizkigu Mitrovican», azaldu du Ivanovicek.

Albin Kurti: «Kosovo ez da aparteko kasua»

BERRIAn argitaratua

Albin Kurti
Vetevendosje mugimenduko kidea

Independentziaren urteurrena ez ospatzeko deia egin du Kosovoko ahots errespetatuenetakoak. Kolonizazio egoeran dago nazioa haren ustetan, beste asko bezala.

Albin Kurti Kosovoko kontzientzia errespetatuenetakoa da. Vetevendosje (Autodeterminazioa) mugimenduko aurpegi ezagunena denak, independentziaren ospakizunetan ez parte hartzeko deia egin du. Serbiak bi aldiz espetxeratu zuen, eta gero Kosovoko NBEren administrazioak, protesta baten ostean NATOko poliziek bere bi lagun hil zituenean. Egungo egoerari kolonizazio deritzo Kurtik, eta munduko beste herri askoren antzekoa dela uste du.

Kosovoko independentzia aldarrikatu eta urtebetera, zein balantze egiten duzu?

Gobernuak ospatu egiten du. Bere lehen helburua herrialdea batzea eta garapen ekonomikoa izan beharko luke, baina berrogeita hamalau herrialdek onartu gaituztela diosku, eta bide horretan izango dugula aulkia NBEn. Baina hori ez da lurraldearen batasuna bezain garrantzitsua. Bosniak aulkia dauka NBEn, onartutako herrialdea da eta mapan estatu bat dirudi, baina barrura begiratuta, ez da hala.

Autodeterminazio ia beti independentziarako bide gisa ikusi izan da, eta Kosovoko gehiengoaren asmoa argi dagoela argudiatu izan dute. Zergatik uste duzue beharrezko dela erreferenduma?

Niretzat autodeterminazioa independentzia erreferedum bidez ebaztea da, ez munduak kasu berezi bezala inposatzea. Kasu sui generis-a dela diote, ez dadin besterik egon, ez Taiwan, ezta Tibet, Txetxenia, Katalunia eta Euskal Herria ere. Hori eragozteko definitzen dute sui generis, nire ustez benetako arrazoia da esperimentatu nahi dutela, nolabaiteko aginte internazional arbitrarioa ezarri, halako postkolonialismoa. Horregatik, autodeterminazioa independentzia baino garrantzitsuago da. Independentzia badaukagu, baina ez geuk erabakitakoa, formalki baino ez da, edukirik gabea, burujabetzarik gabea. Eta burujabetzarik gabe, ez dago garapen ekonomorik, pobreziara kondenatzea da.

Aldarrikapenak dio Kosovo kasu berezia dela. Bestalde, ez da existitzen Kosovoko nazioa. Zuek albaniarrak zarete naziotasunez.

Kosovo ez da aparteko kasua, inondik inora. Estatu baten erasoa jasan dugu, eta orain kolonizatuta gaude. Ni albaniarra naiz. Kosovoko nortasun hori ezarritako da, asmakuntza inperialista.

Iaztik hona bandera berria gehiago ikusten da, nahiz eta denek aitortu albaniarrena dela benetan maite duzuena.

Kosovoko bandera eta eresia inposatu egin dizkigute, jendeak bozkatu gabe, ez dute historiarik. Jendeak Albaniarekin bat egitea nahi du, baina klase politikoak ez. Zergatik? Botere kuota txiki horiei heltzeko, nork bere txokoan. Geroz eta gehiago esperimentatu gurekin, geroz eta antzuagoa izango da Kosovoko estatua eta geroz eta gehiago nahiko du jendeak albaniarren batasuna. Kosovo eta Albania, eta baita Mazedonia mendebaldea ere.

Oraintsu Mazedoniako albaniar batek ziostan federalizazio prozesua egon ezean, herrialdea bera desagertu zitekeela.

Grezia amorratuta dago izenarekin, Serbiak ez dio onartzen eliza ortodoxo propioa duenik, eta Bulgariak mazedoniar nazionalitatea ukatzen du. Hizkuntzaz eta etnikoki bulgariarrak dira mazedoniarrak. Titoren asmakuntza da Mazedonia.

Independentzia lortuta, zuen mugimendua ahulduko zela esan zen.

Oso sare garrantzitsua daukagu, hamabost mila kide, horietatik mila oso aktibo Kosovo osoan, eta geroz eta gehiago gara. Baina gure erronka ez da kuantitatiboki haztea, kualitatiboki baino. Esan: ez gara futbol taldea, ez egon begira eta erdu gurekin jokatzera.

Nola ikusten zaituzte politikariek?

Buruzagiek beldurrez ikusi ohi gaituzte, baina alderdietako kide arruntek begirune handia digute, badakite ez garela ustelak. Neoliberalismo basati honen ostean dena saldu nahi dute, ez dute ideologiarik, kudeatzaile hutsak dira. Eragozpenak kentzeko daude hor, kanpoko merkatuei dena errazteko, ez benetako politika egiteko. Hori geuk egiten dugu, kanpotik, eta geu joaten gara arazoen muinera. Hauteskundeetan parte hartzeko esaten digute, baina hori espetxean goiko edo beheko ohea nahi duzun galdetzea bezala da; 'Thaci ala Sedjiu nahi duzu?'. 'Ez, espetxetik irten nahi dut'. 'A, ez, hori ez da galdera'.

Serbia EBko kide izateko ateetan ei dago. Zer deritzozu?

Serbia onartzen badute Kosovo onartu baino lehen, EB Kosovoren aurka dagoela esan nahi du. 150.000 ez serbiar hil dituzte urteotan, lau gerratan. Torturak, bortxaketa eta abar aipatu barik. Bosnaka hil balituzte ere, esan nahi du oraindik hogeita hamar mila serie hiltzaile dituzula. Eta Serbiako armada desegin beharrean, Kosovoko askatzaileen armak hartu zituzten. Erabat bidegabea litzateke EBk erabaki hori hartzea.

Zein presio jasan dituzu, Vetevendosje mugimenduaren indarra ikusita?

AEBetako funtzionario batzuk etorri ziren espetxera behin, manifestazioak etetea eskatzeko. Esan nien espetxean nengoela eta nire kideei esan behar zietela hori. Baina erantsi nien, kideek jaramonik egiten bazidaten, manifestazioekin jarraitzeko eskatu niela.

Oro har ekintza baketsuak bultzatu dituzue. Zein jarrera daukazue borroka armatuaz?

Ikasle garaian protesta baketsuak egin genituen, baina Milosevic sarraskiak egiten hasi zenean, UCKn izena eman nuen. Ulertzen dut indarkeria horren aurrean indarra erabili beharra. Orain indarkeriarik gabeko ekintzan dihardugu, konbikzioz, baina ez bakea denaren gainetik dagoela uste dugulako, pragmatikoki askoz erabilgarriagoa dela uste dugu.

Kosovoko eski estazioa

Urtebete, arazoak arazo

BERRIAn argitaratua



Kosovok ospatuko du gaur independentzia aldarrikapenaren lehen urteurrena. Iazko euforiarik gabe, eta nazioartearen arreta txikiagoa izanda, milaka albaniar iritsi dira Pristinara azken orduetan. Badakite iazko amets gutxi bete direla, baina inor ez dago atzera egiteko prest.



Ez da iazko jende uholderik izango, baina Pristinako kaleak musikaz eta kolorez bete dira atzera ere. Ospatzeko motibo gutxi izan ohi du Europako herrialderik behartsuenetakoak, horregatik, balantzea egiteko baino gehiago etorkizunera begiratzeko antolatu dituzte gaurko ekitaldiak.

«Ezin esan gauzak askorik aldatu direnik urte honetan. Nolabait, Kosovo independente zen 1999tik, baina nazioarteko erakundeen menpe jarraitzen du. Independentzia lortu du Kosovok, baina ez subiranotasuna», dio Bakearen Aldeko Mugimenduko Mikel Cordoba iruindarrak. Bestela esanda, Serbiarengandik askatu du bere burua, eta independentzia lortu, baina munduarekiko dependentzia inoiz baino handiagoa da. Kosovoko biztanleen %90 baino gehiago dira albaniarrak, eta gustura ordaindu dute prezioa, oraindik ere arazo ekonomiko larriak izan arren: «Beharbada baikorregia izan zen gobernua, izan ere, independentziaren aitorpenak bata bestearen atzetik etorriko zirela iragarri zuen, eta horiekin batera inbertsioak», aitortu du Flaka Surroi Koha komunikazio taldeko zuzendariak, «baina egin beharreko guztia egin genuen, Ahtisaari plana onartu eta haren arabera aldarrikatu genuen independentzia».

Nazio Batuen Erakundeko auto zuriak askoz gutxiago dira, abenduan abiarazitako EULEX europarrekoak dira nagusi orain. Europa izango da Kosovoren giltza, eta Balkanetan apustu egin duela ematen du. «Ekonomia aldetik arazoak daude, baina estatua eratzeko dauden zailtasunetako bat da hori. Botere judiziala ere indartzeko dago, eta Kosovoko epaileak trebatzeko egitasmoa izango da lehen urratsa», dio Flaka Surroik. Hirurehun epaile eta fiskal bidali ditu honezkero herrialdera Europako Batasunak.



Etorkizunera begira

Europako estaturik behartsuenetakoak izanik, senidetasuna bai, baina oso komunikazio txarra daukate Kosovok eta Albaniak, eta Mazedonian barna iristen dira gehienak Pristinara. Kosovon sartu eta gutxira, albaniar banderaz josita dago zubi bat, eta Estatu Batuetako eta Europako Batasuneko batzuek bidea irekitzen dute. Ospakizunetara datozen autoak bide ertzean geratzen dira, alderik alde haizatutako albaniar bandera erraldoiaren pean argazkia egiteko. Kosovoko banderarik ez da ageri. Ezin esan desagertuta dagoenik, jende askok baitarabil egunotan, baina argi dago bi buruko arranodun bandera gorriari diotela atxikimendua kosovoarrek. «Hauxe da albaniar guztiok geure sentitzen duguna, eta noizbait elkarrekin egoteko erabiltzen duguna», esan du Tiranako emakume batek senarrari eta umeari argazkia atera ostean. «Hori da beti erabili duguna, bestea ez dut gustuko», dio ospakizunetarako Paristik Pristinara itzulitako gizon batek. «Egia da, bandera ere inposatu egin digute», esan du Surroik, baina nazioarteko erakundeekiko menpekotasunak horien konpromisoa ere indartzen duela nabarmendu du.



Badira independentzia eskuratuta bestelako helburu batzuk ere aipatu behar direla diotenak. Qani Mehmet Kosovoko irrati telebista publikoko zuzendariak uste du albaniarren sufrimendua gogorarazteko eguna dela, eta Kosovoko gai tabua, lurraldearen zatiketa, aintzat hartu behar dela: «Ez du zentzurik Mitrovica eta iparraldearekin tematzea. Har dezala Serbiak beretzat kriminal zulo hori, eta trukean Presevo sar dadila Kosovon», dio Mehmetek. Serbiaren menpe jarraitzen duen harana da Presevo, albaniarrak nagusi izan arren. Ahapetik albaniar guztiek daukaten ametsa da: estatu bakarrean biltzea albaniar guztiak. «Europako Batasunak asko lagunduko du, konpromiso hori hartu du. Baina urrunera begira, kide izateko garaia iristean, Mazedoniako, Albaniako eta Kosovoko albaniarrek estatu bakarrean bat eginda sartu behar dugu Batasunean».

Agendatik kanpo dago gaia, «eta onartu genuen konstituzioaren aurkakoa da», gogorarazi du Flaka Surroik. «Aldatzeko erreferenduma egin beharko litzateke, eta estatu gisa erabateko egonkortzea». Urrun, oso urrun dagoen horizontea da, baina itxaropentsu jarraitu behar dutela diote hotzari aurre eginda urime (zorionak) errepikatzen duten albaniarrek: «Jaioberriak gara, eta oraintxe hasi gara ibiltzen, baina ibiltzen egiten da bidea, ezta?».


«Espainiak zer du gurekin?»

Brezovica Kosovoko eski estazio bakarra da. Mazedoniatik hurbil dago, albaniar herriez inguratutako serbiar enklabean. Euskal kazetariak kontuz ibili behar du Kosovon bere burua aurkeztean, serbiar guneetan hobe du espainiarra dela esatea. Hala egin du Brezovican, eta solasa ukatu dio eskiatzaile batek, «Espainiak Kosovoren independentzia onetsi arte, ezer ez». Albaniarra da, noski. Aurkezpenean ñabardura egin du, eta euskalduna dela esanda, irribarretsu mintzatu da: «Espainiak zer du gurekin? Zuen erruz ez gaitu onartzen, ezta?». Pristinako kaleetan ere, AEBak eta Europa mendebaldeko herrialdeen bandera ugari daude, baina Espainiakorik ez. Serbiar manifestariek haizatu ohi dute azkenaldian hori-gorria, Greziakoarekin batera.

Serbiarrak dira eski estazioko negozio guztiak. Albaniarrak, berriz, eskiatzaile gehienak. «Hemen ez dago arazorik serbiarren eta albaniarren artean», dio Milanek, eskiak alokatzen dituen etxeko serbiarrak, «negozioa negozioa da». Horixe da Brezovicaren gakoa, negozioa. Hori bera da Mitrovican kale egin duena: «Berez zailak ziren harremanak erabat gaiztotu zituen hango meatzeak ixteak, jende asko geratu zen lanik gabe, eta ekonomia hondoratzen denean areagotu egiten dira gatazkak», dio Mikel Cordobak.

Iazko ekainean Kosovoko serbiarrek egitura berezia eratu zuten, Mitrovica hiriburu hartuta. Gaur gonbita egin diote Serbiako Parlamentuari haraino joan dadin, eta gobernu eta oposizioko parlamentario askok baietz erantzun dute. «Probokazioa da», dio Flaka Surroik, «baina mugan pasaportea erakutsi beharko dute, inplizituki gure independentzia onetsiko dute».

Ultren ereduak

BERRIAn argitaratua

Gobernuan zegoenak irabazi ditu hauteskundeak, baina oso hurbil geratu zaio oposizioko burua. Eta ultrek oposizioko hautagaia bozkatzea litekeenez logikoena, hark ditu gobernua osatzeko aukera gehien. Ezkerra hondoratu egin da. Analista zorrotzenen arabera, aspaldi utzi ziolako ezker izateari, sistemari eusten dion oinarriak zalantzan ez jartzeagatik, estatuaren erasoei men egin edo kritika txikia eta urratsik ia bat ere ez. Eta gobernu berriaren erasoak gehien jasango dituztenak, bozkatzerik gabe, herritartasuna ere aitortu gabe.

A, eta deabrua direlakoan beraiekin hitz egiterik ez dagoen sektoreak emaitzak hobetu ditu, batzuek hauteskundeei boikota eskatuta ere. Arrakasta lortu duten ultrek argi esan dute estatua onartzen ez dutenek ez dutela hauteskundeetan parte hartzerik, baina Gorenak atzera bota ditu ilegalizazioak. Gerra kriminalez jositako herrialdea izango dira, baina estatuko herritar guztiek hauteskundeetan parte hartzeko eskubidea dute. Eta orduan, hautagai ultrak esan du Espainian bezala egin behar dela, zer demontre, han legez kanpo uzten dituzte independentistak eta ez da ezer gertatzen.

Bai, Israelen ere egin dituzte hauteskundeak. Arabiar alderdiak legez kanpo uzteko tentazioa atzera bota zuten epaileek. Gaixorik dagoen gizartea da, paranoiak joa, mundu guztia etsai duelakoan sarraski pentsaezinak egiteko gai. Baina estatuko herritar direnak legez kanpo uztea, ultren kontua da Israelen.

Nik ulertzen ez dudana da, gutxieneko baldintza demokratikoak ez daudelarik, zer demontretarako onartzen duten hauteskunde izena merezi ez duten horiek. Eta zer erakutsi gura duten militanteak jipoitzea besterik lortuko ez duten apustuak, boikoterako hiru milioi arrazoi zeudelarik. Zintzotasunak itota amaituko dute.

Gideon Doron: «Eskumako gobernua egongo da Israelen, baina ez du luze iraungo»

BERRIAn argitaratua

Gertatuko denari aurrea hartzea zaila dela uste badu ere, gauza bat dauka argi Tel Aviveko unibertsitateko adituak: egungo hauteskunde sistemak gobernu krisia dakarrela ezinbestean.

Israelgo analista politiko errespetatuenetakoa da Gideon Doron, eta gaztetako gerrillari sionista bakezale gisa aurkezten du egun bere burua Tel Aviveko unibertsitateko Zientzia Politikoen Fakultatean. Beldurrak Israel are eskumarago bultzatu duela sinetsita, ez du berehalako konponbiderik aurreikusten. «Hauteskunde sistema aldatu ezean, Israel kanpotik barik barrutik ezereztuko da, etengabeko krisi politikoek hondoratuta».

Lehendabiziko galdera, ezinbestekoa: Zein uste duzu izango dela hurrengo gobernua?

Ez dakit ba, eta ez dut uste orain bertan inork aurreratu dezakeenik. Gobernua ez da berehala eratuko, ia ziur, luze joko du, eta esango nuke gauzak dauden moduan eskuineko gobernua egongo dela.

Eta gobernu iraunkorra sortuko da hainbeste alderdirekin? Munduko leku bakanetakoa da Israel, hauteskunde gauean bertan hurrengo hauteskundeez mintzatzen direna.

Horregatik diot oso zaila dela zein gobernu egongo den iragartzea. Hauteskunde hauek gobernua eratu ezina ekarri dute, eta ez litzateke harritzekoa orain ere ez eratzea. Baina badiotsut, uste dut [Benjamin] Netanyahu izango dela lehen ministro. Arrazoi duzu, ordea. Ez dut uste askorik iraungo duenik Gobernuak. Lehendabizi ikusi beharko da Kadima agintean egongo den. Hori argituta esan ahalko dugu gobernu iraunkorrik egongo den edo ez.

Munduak, mendebaldeko hedabideek gutxienez, emaitzak etsipenez hartu dituzten inpresioa daukazu?

Bai. Nahiago zuten Tzipi Livni egotea. Baina jendeak eskumara jo du argi eta garbi. Israeldarrak arduratuta daude palestinarrekin, eta hori da eskumara egiteko arrazoi bakarra. Israeldarrak ez dira palestinarrez fio, eta alderantziz. Netanyahuk mundua konbentzitu nahi du, palestinarrekin negoziaziorik egon ez dadin, fidatzekoak ez direla eta elkarrizketak arriskutsuak direla sinetsaraziz.

Baina hemen ere uste orokorra da Barack Obamaren gobernuak George Bushek baino estuago hartuko duela Israel.

Netanyahuk ez zuen oso harreman ona izan Bill Clintonekin; egia da hori. Baina auzia ez da Obama bakarrik, Estatu Batuetako administrazioak badauka esperientzia Israelekiko harremanetan, eta ondo neurtzen dituzte urratsak. Washingtonek badaki Gobernua zeinen ahula den, eta presio egiten badio, erraz eroriko da. Malgutasuna behar du, izan ere, presioaren balioaz esandakoaz gain, beste kontu bat ere badakite Estatu Batuek: eskumako gobernu batek bakarrik ekar dezakeela bakea Israelera.

Malgutasuna, bakerako neurririk hartu barik?

Ez, Israelgo Gobernua oso eskumakoa bada, malgutasunik ez badauka, ez du iraungo. Denok dakigu hori.

Baina bake prozesu seriorik ez badago laster, indarkeria zikloa Israeli ere itzuriko zaio noiz edo noiz.

Bai, noski. Indarkeria zikloak egoten dira, eta uste dut egongo direla, tamalez. Nahiago nuke erratuko banintz.

Gazako erasoak oso jota utzi du Palestinako Aginte Nazionala, gainera.

Horregatik bakarrik ere, aipatzen nuen malgutasun hori agertu beharko dute, Israelgoa baino lehenago hondora baitateke Fataren gobernua.

Bakea ez da inondik inora agertu kanpaina osoan, eta horrek eskuin muturra eta populismo arrazista indartu ditu. Zenbateraino eragin dezake Yisrael Beiteinuk?

Kanpainako hitzak ziren, eta jendearekin bat egiten asmatu du Avigdor Liebermanek. Baina oso jarrera irrazionala da. Sionista tradizionalek ez diote jaramonik egin. Kanpainan esandakoak konpromiso dira, baina sakoneko arazoa elkarrekiko konfiantza falta da.

Hamabost diputatu horiek oso garrantzitsuak dira, horratik.

Bai, bai, ezin da ukatu. Baina ezinezkoa da zenbait politika martxan jartzea; arabiarrek soldadutza egitea adibidez. Proposamen irrazionalak dira, eta ez dut uste horri eutsiko diotenik.

Turkiak ere berba gogorrak izan ditu Gazako erasoa salatzeko, baina Israelek Ekialde Hurbilean izan duen aliatu sendoenetakoa da. Ankararen bitartekaritzarekin abiarazi zituzten Siriarekiko negoziazioak. Eta Damaskok esan zuen hauteskundeak pasatu arte itxaron behar zela elkarrizketari ekin aurretik.

Siriakoa konpontzea askoz errazagoa da, eta itxaropena hortik iritsiko dela uste dut. Damaskok ez digu arazorik sortzen, ez dauka zerikusirik palestinarrekin daukagun egoerarekin. Guretzat oso garrantzitsua da Siriarentzat nazioarteko bermeak lortzea eta Iranen eraginetik aldentzea.

Golango auziarekiko negoziazioak bideratuko direla uste duzu, beraz?

Egongo da konponbideren bat; era baketsuan lurra alokatzea, edo antzekoren bat. Eskuineko gobernuek eman ditzakete urrats horiek, ezkerraren babesa izango dute eta. Netanyahu lehen ministro izan zenean hasi ziren Siriarekikoa konpontzeko aukera hori ikusten. Oso garrantzitsua da Siria gatazkatik kanpo uztea.

Ultraeskuindarrekin dantzan

BERRIAn argitaratua

Tel Aviveko hondartzako pasealekua izan ohi da Israelgo burbuila deitu izan denaren adibide garbiena: eskualdea odolusten ari den bitartean, eguzkipean edo uretan olgetan dabiltzan udatiarrena. Atzo, bezperako erauntsiak tartea eman ostean, haizeari aurre egiten zioten herritarrak hiriko txoko kutunean zebiltzan berriz ere, paseoan, txakurrarekin zein bizikletaz, baita Mediterraneoko uretan bainua hartzen bat edo beste ere. Baina hauteskunde ospakizunen arrasto gutxi ageri zen. Tzipi Livniren Kadima izan zen hirian garaile (Jerusalemen, Benjamin Netanyahuren Likudek atera zuen boto gehien). Duela gutxi arte inkestek esandakoari buelta emanda ere, gozoak baino gehiago gaziak ziren beren burua aurrerakoi ikusi ohi duten herritarren berbak.

«Hondamendia izan da», zioen Orik etsita. Kibbutz batean jaioa, «familia laborista izan dut beti, eta orain Tzipi Livniren alde bozkatu dut, okerrenean onena zelakoan, Bibi (Netanyahu) geldiarazteko, baina oso garaipen eskasa izan da». Beren burua ezkerrean duten alderdien porrotaren aurrean, zera zioen: «Gobernu sendoa osatzea nahiko nuke. Gauza larriak gertatu dira Gazan, eta ez dakit konponbiderik egongo den, baina ea Siriarekin behintzat bideratzen den».

Rojak ere antzeko berbak ditu. «Livni ez dut gustuko, Barak (laborista) nahiago, nahiz eta aukera onik egon ez. Ez daukagu lider sendorik, eta Olmertengatik egin dut Kadimaren alde. Baina txarto daude gauzak. Jainkoak baino ez gaitzake lagundu».

Populismoaren gorakada

Hondartza ondoko janari lasterreko postuan mutil gazte bat ingeles kaskarrez ari zitzaion saltzaileari. Erreskadan atzean zeukan emakumeari itzultzaile lanak ere egin zizkion, errusieratik, hebreerarik ezean. Sobiet Batasun ohitik Israelera etorri zirenetik baztertuta bizi izan direla salatu duten herritarrak gozatzen ari dira, Avigdor Liebermanen hamabost diputatuak erabakigarriak izango direlako ia edozein gobernutarako. Kadimaren gobernuak Liebermanen Yisrael Beiteinuren babesa behar du. Likudek errazago hitzar lezake Liebermanekin, baina ez du ezinbesteko: baleukake agintea lortzea, betiere laboristek oposizioan egoteko hautua aldatuz gero.

Zohak ogi mamiak eman zizkien hondartzako usoei, eta ondoren erantzun zien galderei. Pozik zegoen Errusia eta Poloniako etorkinen seme gaztea. «Ona izan da jazo dena, pertsona gogorra behar genuen gatazka amaitzeko. Lieberman behar dugu. Arabiarrekin borroka etengabeetan galdu gabe pertsona zorrotza behar genuen, eta espero dut politikarien jukutrietan bizkarra ez ematea orain arte esandakoari».

Danny Hershtal, Yisrael Beiteinuko komunikazio arduraduna, pozarren zegoen atzo. «%33ko igoera izan dugu, hirugarren alderdia gara, eta ia ezinbestekoa Gobernurako. Parlamentuan gure hitza aintzat hartu beharko dute ezinbestean». Ez zuen Gobernua osatzeko solasaz deus aurreratu, negoziazio taldea izendatu behar zutelako. Baina lehen helburua argi zeukan: «Israel hegoaldeko herritarren segurtasuna, erasoak etetea behar du izan gure lehendabiziko zeregina. Aurrera begira, beste gai batzuk ere aipatu beharko ditugu». Bakea ere hurbilago dagoela iritzi dio, «baina, horretarako, terrorismoa ezereztu behar da. Negoziazioek argi utzi behar dute ez dela terrorismoa indartzeko, eta palestinarrek ulertuko dute bake bidez baino ezingo direla mahaira hurbildu». Erretorika horri arrazista deitu diotenei ere aurre egiten zien eskuin muturreko politikariak: «Iraindu gaituzte, baina herritar guztiek erantzukizun berberak izatea baino ez dugu proposatu, judu izan zein ez. Arabiar bat ere badaukagu zerrendetan, Hamad Amar (druzoa), eta bat dator soldadutza israeldar ororen betebeharra dela. Denok behar ditugu erantzukizun eta betebehar berberak». Ikusteko dago ultraeskuindarren aldarrikapenei zelan erantzuten dieten alderdi sionista tradizionalek, baina oraingoz denak hasi dira haien doinura dantzan.

Israelgo arabiarren interesik eza

BERRIAn argitaratua

Umm Al Fahmeko kaleetako afixetan ez da ez Tzipi Livni ez Benjamin Netanyahuren argazkirik ageri, hain gutxi Avigdor Liebermanenik. Kolore gorria, laranja edo berdea dira nagusi, arabiar alderdien edo zerrenda mistoak dituen Hadash ezkertiarraren adierazle.

Atzo goizean baina, goiz-goizetik senti zitekeen tentsioa Israel iparraldeko arabiar herri horretan. Batasun Nazionala eskuin muturreko alderdiko buruzagi Baruch Marzelek Umm Al Fahm-eko bozetan ikuskatzaile izango zela iragarri zuen.

«Faxista hutsa da Marzel, ez beste ezer. Guk ez daukagu ezer israeldar juduak herrira etortzearen aurka, baina etengabe arabiarren aurka berbetan dabilen arrazista horrek probokazioa besterik ez du gura». Euskaldunak ginela esanda ez zigun kafea kobratu Nabilek. Pozik zegoen Poliziak herrira sartzea debekatu ziolako eskuin muturreko politikariari. Hauteskundeetan parte hartzea ere garrantzitsua zela zioen, Israelgo naziotasuna duten arabiar askok (1948ko gerraren osteko zatiketan Israelgo estatuan geratu ziren palestinarrei arabiar israeldar deitu ohi zaie), Knesset parlamentutik ezer gutxi espero duela jakinda ere. «Nik ere oinak lurrean ditut, badakit ez dela miraririk etorriko, baina garrantzitsua da gure ordezkariak han egotea gure aurkako mezu arrazistak ugaritzen ari diren sasoiotan». Antzeko mezuarekin iritsi zen Umm Al Fahmera Jamal Zahalka, Balad alderdiko bozeramalea: «Nahiago nuke arrazismoaren aurkako legeak aldarrikatu eta hona ez etortzea, eta horregatik dei egiten diet juduei eta arabiarrei bozka dezaten, Knessetetik kanporatu gaitzaten dagoen ahalegin faxista honen aurrean».

Istiluak

Hala ere, asko dira Gazako sarraskiaren eta kanpainan arabiarren aurka jaurtitako mezuen ostean hauteskundeei bizkar eman dieten arabiarrak. Umm Al Fahmen adibidez, botoemale gutxi batzuk joan ziren goizean zehar. Eskuin muturrekoen probokazioa bertan behera geratu zela eta giroa lasaitu zenean, Baruch Marzel ez baina bere alderdikide Arieh Eldad iritsi zen hauteslekura, Poliziak babestuta. Herritarrek «faxista» eta «arrazista» oihuen artean hartu zuten, eta Poliziak bost lagun atxilotu zituen.

Israelgo palestinar herrietan hauteskundeei bizkarra eman bazieten, Zisjordanian are handiagoa zen okupatzaileen bozekiko ezaxola. Ohi bezala Harresia itxi zien Israelgo Gobernuak palestinarrei, beren herrietatik irtetea eragotziz. Belenen taxilariak kexu ziren turismoak izan duen beherakadaz. Kafetegietan, erabateko ezaxola ageri zuten Israelgo Legebiltzarrerako hauteskundeekiko. Othmanek ia haserrerik ere ez du ageri israeldar politikariekiko jadanik, ez du ezer espero haiengandik. Amorrua PAN Palestinako Aginte Nazionalera bideratzen dute, geroz eta gehiago, palestinar askok: «Zer esango dut israeldarrez, Abu Mazenengandik hasita [Mahmud Abbas, PANeko presidentea] gure politikari guztiek ere saltzen gaituztelarik?».

2012

BERRIAn argitaratua

Nire aurreko belaunaldiak ikusi zituen munduko mapak aldatzen, deskolonizazio prozesuan (funtsean metropoliak koloniez libratzea izan bazen ere, lurraldeak aski ustiatu ondotik sortzear zuten ongizate estatuaren eskubideak ez baitzuen aurrera egiterik kolonietako biztanle horiek ere herritar bihurtuz gero). Informazioa jasotzen hasi nintzen lehen urteetan Latinoamerikako sarraskiak, irlandarren borroka eta mugiezinak ziruditen Europako mugen aldaketak ikusi genituen. Altxatu genuen Lituaniako bandera, hurrenak geu izango ginela sinetsita, hizkuntza bereko biztanleak elkar hiltzen ikusi genituen gorroto zaharren ondorioz, baina Txekoslovakia arazorik gabe bereizi zela jakin genuen. Irlandan bake hitzarmen nahasia izenpetu eta mugimendu errepublikarrak Belfasteko udala eta ipar Irlandako gobernua eskuratu zituen, eta berriz ere hurrengoak gu pentsatu genuen. Kosovoko albaniarrak garbiketa etnikoaren ertzean egonda, asmatu zuten gringoen karta jokatzen, eta behinola talde terroristen zerrendan zegoen erakundearen oroitarriz josita daude gaurko Kosovo independenteko herriak.

Hurrengoan gu. «Datorren urtean Jerusalem» dirudi, konparazioa agian onena ez bada ere. 2012 da erronka, Amaiurtik Amaiurrera. Badago astia, borondatea, ilusioa. Bost mendeko konkista eta porrot militarren ostean, euskal nazioaren garaipen politikoa. Hurrengoak izango direnak, hurbil daude globoan. Mendebaldeko gizartearen muinean mugitu dira Eskozia eta Danimarkaren kolonia izandakoak.

Behar baino askoz luzaroago egon da jendea Latinoamerikara begira, metropoliaren lana kolonizatuak harturik. Bada sasoia Espainia bere ispiluan jarrarazteko, Estrasburgoren zain egon barik. Bitartean Ttipi -Ttapak eta Kafe Antzokiak ixten ari baitira. Eta ohe hutsak 564, 664, 764...