2014an, zirkasiarren
genozidioaren 150. urteurrenean, Neguko Olinpiar Jokoak egitekoak dira
Sotxin; Errusiaren aldetik jasaten duten ukazioa salatu dute
zirkasiarrek.
Urtzi Urrutikoetxea
Sotxi. Berriemaile berezia
Urteak zeramatzan Vladimir Putinek Erresuma Batura
joan barik. Londresen eta Moskuren arteko tentsioak asko izan dira,
Aleksander Litvinenkoren polonio pozoitzetik Ahmed Zakaev txetxeniar
buruzagiaren britainiar erbesteraino. Baina duela bi aste, Downing
Streeten izan zen KGBko espioi ohia. David Cameronekin bildu zen, eta
gero Tagir Khaibulaev judoka kaukasoarra (Dagestangoa da, avar etniakoa)
ikustera joan zen. Londresek Rio de Janeirori eman dio Olinpiar Jokoen
bandera, 2016rako. Baina aurretik, urte eta erdi barru, negukoak izango
dira.
Errusiak hartuko ditu jokoak, eta ez edonon. Kaukasora
ekarriko ditu, Sotxira, itsasertzera, non klima subtropikala duten.
Milaka udatiarren artean, zaila da Neguko Olinpiar Jokoen hirian gaudela
irudikatzea. Soineko laburrak eta takoi altuak emakumeek, kamiseta
marradun estuak eta slip bainujantziak gizonezkoek, gihar erakustaldia
dirudi Errusiako Rivierako hiriburuak. Ezin burutik kendu Putin bera,
Dmitri Medvevekin batera, horren ohituta gauzkan udako argazkia egitera
agertu zenekoa, taberna batean hanburgerra jan, ingurukoekin garagardo
bat hartu eta txantxa matxistak egiten. Neguan ere hamar gradu inguruko
tenperatura atsegina dauka Sotxik, baina Europako mendirik garaienen
magalean dago. Inguru paregabea dirudi, baina Kaukaso nahasian gaude.
Autobide
bizkor eta moderno bat doa Itsaso Beltzaren ertzetik. Adler hirian
porlan eta asfaltozko hautsak hartu gaitu. Lana etengabea da mendira
bidean, Mzymta ibaiaren haranean. Aireportuaren ondotik, tren garaia
eraikitzeko lanak, tunelak eta mendiari kendutako zatiak. Haserre daude
ekologistak. Haserre herritar asko, lanak egiteko ia kalte-ordainik gabe
kanporatu dituztelako etxetik. Ustelkeria da nagusi eraikuntza lanetan,
eta, ohi bezala, ikertu edo protesta egin gura duenak arriskua hartzen
du Sotxin.
Bertako jatorrizko biztanleak ere, zirkasiarrak,
haserre daude. Itsusia da, itsusia denez, hain mendi ederren magalean
egiten ari direna. New Jerseyn daude Estatu Batuetan diren 5.000
zirkasiarretatik gehienak, eta geroz eta indartsuago ari dira
«genozidioaren Olinpiar Jokoen» aurkako protestan. Beste horrenbeste
Turkian, han erbesteratu baitziren errusiarrek ia zirkasiar guztiak
kanporatu zituztenean XIX. mendeko konkistan. NoSochi2014 taldea osatu
zuten, eta hainbat zirkasiar egon dira Londresen protestan.
Hilobien gainean
Zirkasiarrek
oso garesti ordaindu zuten sen independentea eta matxino izaera.
Horregatik, sutu egin ziren Sotxi hautatu zutelarik 2014ko Olinpiar
Jokoen hiriburu. Zaurian gatza botatzea dela diote. «Gure genozidioaren
150. urteurrenean egingo dituzte Neguko Jokoak, eta ospakizun gisa
agertu nahi dute, Errusiako inperioaren nagusitasunaren aldarri.
Zirkasiar herriaren sarraski sistematikoa du sinbolo. Olinpiar Hiria
eraildako arbasoen hilobien gainean ari dira eraikitzen, izugarrikeria
hura ezabatzeko!», dio Lisa Jakarsi ekintzaileak.
Bidean ageri
den txikizioa biderkatu egiten da Krasnaia Polianara iritsitakoan. Izen
hori hartu zuen zirkasierazko Kbaada haranak. Zelai Gorria esan nahi du
errusieraz, «zirkasiarren aurkako azken batailan hildako milaka
borrokalariren odolagatik. Eta leku horretxen gainean ari dira egiten
Olinpiar Hiria!», esan digu Salitx gidariak. Herriko sarreran oroitarri
txiki bat dago, monumentu handi baten barruan. «Hemen, 1864ko maiatzaren
21ean, errusiar tropen desfilea antolatu zen, Kaukasoko gerra luzearen
amaiera ospatzeko». Errusieraz eta ingelesez dago, hitzik ez
zirkasieraz. Zirkasiar hitza ere ez da ageri. Azken sarraskiaren lekuan aipatu ere ez dituzte egiten.
Ukazioa
arau izan du Errusiak orain arte. Sotxi izendatu zutenean, 2007an,
Putinek gogoan izan zuen lekuaren historia aberatsa, greziarretatik
kosakoetara. Baina berbarik zirkasiarrez. «Leku multietnikoa», «Itsaso
Beltzeko historia aberatsa» eta antzerako esaldien atzean ezkutatzen
dira zirkasiarren aldarrikapenak. Kaukasoko nart izeneko kondairetako pertsonaia eta jainkoek antzekotasun handia dute sarri greziar mitologiarekin.
Pizkundea
John
Colarusso Kanadako hizkuntzalariak kondaira horiek ikertu ditu. Baina
Ipar Kaukasoko ikerketek bertako politika ezagutzera ere badaramate, eta
esperientzia hori baliatu zuen, esaterako, Bill Clintonek, Colarusso
eskualdeko aholkulari izendatu baitzuen. «Errusiarrek zilarrezko
erretilua eman diete zirkasiarrei, urtetako arrangurak zabal ditzaten».
Ez berariaz, noski. Baina Olinpiar Jokoak hurbildu ahala, hazten ari
dira zirkasiarren ekintzak. «Zirkasiar gazteentzat, berpizkunde
nazionalaren sinbolo bihurtu da auzia», dio Oliver Bullough kazetariak,
zeinak 2010ean errusiar konkistari buruzko liburu bikain bat idatzi
zuen.
Zirkasiar guztiak ez datoz bat boikoterako deiarekin.
Errusiaren barruan daudenek jarrera epelagoa dute, eta Colarussoren
aholkuak helarazten dizkiete entzungor jarraitzen duten antolatzaileei:
«Vancouverko jokoetako adibidea ekarri dut, eredu bikaina baita zelan
landu genituen indigenen sentsibilitateak eta kultura». Folklore
hutsetik harago zerbait ote den galde daiteke beti. Horixe baino ez dute
eskatzen eskualdeko zirkasiar bakanek, «ez gaude Olinpiar Jokoen aurka,
gure kulturak eta historiak dagokien lekua izatea nahi dugu», dio
Anzaur Allalok, Adige Khassa elkarteko ordezkariak.
Aitorpena
Beste
Adige Khassa batzuek, diasporakoek, jarrera gogorragoa dute. Errusiari
genozidioa aitortzeko eta barkamena eska dezala exijitzen diote.
Geopolitikak bere lekua dauka hor, Moskuren etsai nagusietako batek,
Georgiak, zirkasiar sarraskiei buruzko konferentzia jendetsua antolatu
baitzuen iazko maiatzean. Gero, parlamentuak aho batez aitortu zuen
zirkasiar genozidioa. Estatu batek aitortzen zuen lehen aldia zen.
Kaukasoko
segurtasun egoeraren eta zirkasiarren ekinbideen ondorioz, Sotxi
berebiziko testa bihurtu zaio Putini, Akbar Ahmed eta Frankie Martin
islamiar ikasketetako ikerleek Al Jazeeran idatzi dutenez. «Jokoak
horrelako giza tragedi bat gertatu zen lekuan egiteko erabakia, onenean,
ezjakintasun izugarriaren adierazle da, eta, okerrenean, berariazko
kultur umilazio ezin baldarragoa». Putinek iragarri duen Errusia
berriaren azterketa izango dira Olinpiar Jokoak. «Sotxiko zirkasiarrekin
jokatzeko moduak, Errusiaren norabidea adieraziko du. Iraganeko akatsak
aztertu eta zuzenduz gero, Errusiak XXI. mendeko munduko potentzia gisa
duen estatusa erabaki dezake, eta, era berean, herri bat desagertzea
eragotziko du».
Mendebaldeak isilik eta errezeloz jarraitu du
Sotxi 2014ren garapena. Zirkasiarren beldur baino gehiago, bestelako
borrokalari batzuek ekintza armatuak egingo dituzten beldur da. Sotxi
izendatu eta urtebetera, Txetxeniako operazio militarren amaiera
iragarri zuen Moskuk, baina jamaat islamistak Kaukaso iparraldera
zabaldu dira. Ekialdeko Dagestanera, Itsaso Beltzerantz baino gehiago,
baina mendebalderantz ere izan da borrokarik, baita zirkasiarren
errepubliketan ere.
Diaspora
Ez da erraza
irudikatzea Errusiaren konkistak zer ekarri zuen Europako literatura
erromantikoa liluratuta zeukan herrialde honetara. Herrialdea bera
desagertu egin zen mapetatik. Herriak banan-banan txikitu zituen
tsarraren armadak, eta biztanle ia guztiak (Sotxi inguruko ubikh
herriaren kasuan, guzti-guztiak), hil edo kanporatu egin zituzten.
Euskal Herriak egun duen antzera, 2,5 eta 3 milioi biztanle artean
zituen Zirkasiak; erdiak hil zituztela diote zirkasiar ikerleek, eta
beste horrenbeste kanporatu. Hurrengo erroldetan 80.000 zirkasiar baino
ez ziren ageri. Hainbat hamarkadatako zirkasiar gerretan lau milioi
lagun hil zirela diote diasporako zirkasiarrek, Errusiak 300.000 «baino
ez» ditu onartzen. Edozelan ere, XIX. mendeko odoluste handienetakoa
izan zen. Historia modernoko lehen genozidioa izan dela salatzen dute
zirkasiarrek, eta hala gogorarazten dute urtero maiatzaren 21ean.
Leon
Tolstoi Kaukason izan zen Errusiako armadarekin. Esperientzia hura izan
ei zuen bultzatzaile ezaxola aberatseko bizimodutik sormen,
espiritualtasun eta bakezaletasunera eramateko. Honela idatzi zuen:
«Ohitura zen mendiko herrixkei gauez eraso egitea, ezustean harrapatuta,
emakumeek eta umeek ihes egiterik ez zeukatenean, eta ilunaren babesean
zetozen izugarrikeriak». Gosetea, sarraskiak, gaixotasunak, gainez
egindako ontzietatik hilotzak botatzen, eta hilzorian ziren pertsonak
Turkian lehorreratzen... asko dira 1864ko kronikak zirkasiarren
tragediaz. Errusiar idazleek, otomandar kronistek eta britainiar
diplomazialariek idatzi zituzten.
Balkanetatik arabiar
basamortuetara artean sakabanatu ziren Otomandar Inperioan, eta
Mendebaldera ere iritsi ziren hainbat, Ameriketako Estatu Batuetaraino.
Ez dute irlandarrek edo armeniarrek bezalako lobby-rik, baina
asko dira, Turkian batez ere. Boris Johnson Londresko alkateak zirkasiar
arbasoak omen ditu. Cem Ozdemir Alemaniako Berdeen buruak protesta egin
zuen, Vladimir Putini eman behar zitzaiolako iaz Quadriga saria, eta
bertan behera geratu zen ekitaldia azkenean. Zirkasiar jatorria dauka
Ozdemirrek. Euskal Herrian diasporarik ez, baina euskararekiko grina
aspaldikoa da. Euskaldunari etengabe galdetuko diote mendi edo euri edo haran
zelan esaten den, hizkuntzalariek galdutako kate-begiren bat topatzeko
asmoz. Erraz irudika daiteke ahaidetasuna: hizkuntzen bakartasuna, biek
ergatiboa erabiltzea, bokal sistema pobrea eta kontsonante kopuru ezin
aberatsagoa... baina gutxieneko lotura seriotasun zientifiko batekin
bermatzeko ehun froga behar balira, ez ei dira dozenatik gora aurkitu,
aditu optimistenen berbetan. Paisaiak eta kulturak ere hauspotzen dute
ahaidetasun ustea: Pirinioetako herria eta Kaukasokoa erraz lot litezke
itsasoraino doazen haranetan. Eta alderatu zirkasiarren askatasun gosea,
auzolanaren kultura, matxinadarako, erronkarako eta borrokarako joera
edo armen zaletasuna (ai, gure baserrietako eskopetak). Ahaide zein ez,
lagun handiak ditugu euskaldunok Kaukason.
Zirkasiarrek osatzen
dute Jordaniako erregearen zaintza pertsonala, eta estatuko goi kargu
asko dituzte; eurek sortu zuten Amman hiriburua. Israelen ere badira
zirkasiar herriak. Tel Avivek ondo mimatu ditu, eta diasporako
komunitate sendoak dituzte, beren eskola, ikerketa zentro eta ohiturak
babestuta. Sirian 55.000 eta 100.000 zirkasiar artean dago. Egun,
herrialdetik ateratzeko eskaria egin dute, baina errezeloz hartu du beti
Errusiak XIX. mendean kanporatutakoen ondorengoen «etxeratzea». Ehunka
gutxi batzuk Kabardino-Balkariara iritsi ziren neguan, eta beste batzuk
Abkhaziara. «Gehienak ez dituzte ekarri nahi, eta ekarri dituztenak ez
datoz beren jatorrizko lekura», dio Murat izeneko gazteak. 1998an beste
horrenbeste egin zen Balkanetan geratzen zen azken zirkasiar
herriarekin, Kosovotik Kaukasora «itzuli» zituzten. Kanporatutakoen
itzulera amets dute zirkasiarrek, baina ez da erraza. Turkian dira
gehienak, aski hurbil, baina belaunaldi gazteek hizkuntza galdu dute
han, oraingoz nortasunari eutsita ere. Eta Kaukaso ere geroz eta
errusiartuago dago, halaber. Tragediek behartuta gertatu dira orain
arteko mugimendu handienak. Eta Siriako zirkasiarren kasuan, Kaukasoko
ahaideek Moskuri presio egiten jarraitzen dute, haien eskaria entzun
dezaten. Ahmed eta Martinek gogorarazten dutenez, «indigenekin oso
txarto portatu diren nazioek, AEBek eta Australiak esaterako, formalki
barkamena eskatu dute. Errusiak horrelako zerbait egiteak zauria
sendatzen lagunduko luke. Konfiantza sortzeko eta biziak salbatzeko
beste urrats garrantzitsu bat Siriako zirkasiarren itzulera baimentzea
da».
Diasporako zirkasiarren kexua argia da: «Olinpiar Jokoen
aitzakiarekin mundu guztia Sotxira etortzeko eskatu dute errusiarrek.
Denak dira ongi etorriak, sarraskitu eta bertatik kanporatu zituzten
indigenak izan ezik».