Estrategiak

Berrian 2006-XI-26an argitaratua
Ikastolen aldeko Bizkai-Gipuzkoako jaietan entzuten den espainieragatik amorratzea, eta poztea Herri Urratsen frantsesak izan duen gorakadagatik, ez da kontraesana. Lehena euskara politikatik baztertu eta aurpegi alaiz aurkeztu eta disneytar itxura emateko asmoen ondorio da. Borroka hitza ezabatu guran, edukiz hustu dute helburua ahalik eta jende gehien hurbil dadin. Bigarrenak ere bide berbera har dezake ziur aski, baina oraindik orain errezeloz begiratzen zion jende askorekiko -euskaldunak asko-harresiak hausteko urratsa dela pentsatu gura dut.
EHEko lagun batek (euskaldunak %80tik gorako herri batetik Nafarroa erdialdera bizitzera joan ondotik) aspaldi aipatu zidan zer-nolako eztabaidak zituen beste kide askorekin lan-ildoak desberdinak behar zutela zehazterakoan.
Balantzea geure barrura begira ere egin dezagun: Araba-Nafarroako mugako herri txikiak, orain hamarkada gutxi erdaldunduak eta erabat abertzaleak, euskaldunduta ote daude honezkero? Espraia berdin erabili behar da eremu administratibo guztietan? Eta legearen aurrean ondoen gauden euskaldunok, ba ote dakigu legeak aitortzen dizkigun eskubide guztiak baliatzen? Euskaraz egin diezaguten dugun eskubidea gorabehera, ez ote da inteligenteagoa euskara erabiltzeko eskubidea muturrera eroatea? Osakidetzan, INEMen, unibertsitatean, bulego orotan ilarak sorrarazi, ez langile euskaldunak eskatzen, euskaraz egin eta kito, ea nork daukan komunikazio-arazoa. Askok nahiko lukete teorian aitortuta dauzkagun eskubideak izatea, bada horiei zuku gehiago ateratzeko ordua.

Gara-nTasmania "deskubritzen"

Kazetariak badaki dabilenari gertatzen zaiola, eta badago aski kontu presaka begiratzeko denborapasen inguruko orrialdeetan ere zuzenketetan ibiltzeko, baina antologikoa Garako gaurko efemeridea:
1642- Abel Janzoon Tasman descubre la isla que lleva su nombre: Tasmania (Abel Janzoon Tasman-ek bere izena daraman uhartea aurkitzen du).

Eta irudika dezakezu delako Tasman horren harridura aurpegia, uharte batera heldu eta bere izena daukala aurkitzen duelarik. Ez da gutxi, uhartea aurkitu eta kasualitatea, norbere izenez deitzen diotela ikusi! Tasmaniako aborigenen begirunea erabatekoa, galduta ei zeudenez aurkitu eta urte gutxian sarraskitu eta erabateko genozidioaren biktima egingo zituztenekiko.

Arkaitz Estiballes nagusi Gernikan

Garan 2006-XI-20an argitaratua

Pronostikoak bete eta aurtengo Bizkaiko Bertsolari Txepelketarako faborito nagusietakoa dela nabarmendu zuen atzo Arkaitz Estiballesek Gernikan jokatutako lehen finalaurrean. Bilboko finaleko lehen txartela eskuratu zuen galdakoztarrak. Xabi Paia geratu zen atzetik, eta hark ere ia ziur dauka Euskaldunan egotea. Besteek hurrengo saioen zain egon beharko dute.
Ustekabe handirik gabe 2004ko finalistak izan ziren sei bertsolarietan finen ibili zirenak, baina bitxikeria hurrengo hiru sailkatuen artean dago: Gorka Ostolaza, Joseba Artza eta Oihana Bartra; 494, 493 eta 492,5 puntu dituzte hurrenez hurren. Hamalau bertsoren ostean sei epaileren puntuazioak direla kontuan izanik, begi bistakoa da hiruren artean egon zen berdintasuna.

Seigarren lekua Juanjo Respaldizarentzat izan zen. Txapelketei agur esateko eguna zuen atzo, azken bertsoan aitortu zuenez: Bizkaiko bertsolaritzako izen garrantzitsua da orozkoarra. Finalak Arriaga antzokian egiten zirenetik etxeko euskara dotorean ondu ditu bertsoak; ausarta izan da aurten ere txapelketan parte hartzen, eta finalaurreko txartela izan du sari. Atzo ez zuen bere onena eman, baina utzi zuen ale ederrik tarteka.

Respaldizak berak eta Joseba Artzak ekin zioten saioari, etxera bidalitako senegaldarren paperean. «Guri zergatik tokatu jaku munduko alde baltzena?» eta «esperantzea euki behar dau berez ezer ez daukonak» amaiera politak biribildu zituen orozkoarrak, eta elkarrizketa polita osatu zuten biek ere.

Xabi Paiak umoretik jo zuen mendiko etxola batean babestuta hogeita lau ordu zeramatzatela gaitzat jarri ziotenean. «Hemen be badauz neure gustuko beste mendi batzuk» arrazoiari indartsu erantzun zion Oihana Bartrak «mendi honeek zuk ezetz igon oxigenoagaz ere», eta «ibiliko naz betiko legez gustora/ oxigenoa emon ezkero biok ahotik ahora» jarraitu zuen Paiak, baina ez zuten asmatu ofizioaren amaieran.

Gorka Ostolazak eta Arkaitz Estiballesek ale ederrak bota zituzten, baina ez zuten elkarrizketa ontzen asmatu alaba espetxean daukaten gurasoen paperean. Saioan aurrera egin ahala egin zuten biek gorantz.

Poto eta guzti, polito

Zortziko txikian Xabi Paiak dotore osatu zituen bertsoak, hozkailuan letxuga orria soilik zeukala. Hurrengo ofizioan (hamar urte elkarrekin dagoen bikotea, bakoitza bere etxean oraindik) oso ondo aritu ziren Bartra eta Ostolaza, azkenak azkenean poto egin bazuen ere. Bilbotarrak aurreko gaiko letxuga gaian sartzen asmatu zuen, eta bigarren bertso bikaina utzi zuen: «Bueno, baina ez gara ondino agure/ nirea ondino nire ta zure zure/ ta ez daigun bihurtu hori dana gure/ ez gendun aguantauko hamar minutu be».

Azken ofizioan komunean jarri zituzten Estiballes eta Artza; berriz ere ale eder askoak joan ziren. Gaia entzunda ezin harritu eskatologiko samar aritzea. Estiballesek ofizioa zabaltzen daukan abilezia agertu zuen goitik behera deskribapenez hornitutako lehen bertsoan, eta Artzak ederto osatu zuen elkarrizketa bere papera finkatuz («gorputz honetan ez dut faltako indarrik/ baina ateratzen zait haizea bakarrik»). Galdakoztarrak bigarrenean poto eginda ere (bera ez zen konturatu, «eta eskerrak», saioaren amaieran aitortu zuen legez), entzuleak eskertzen duen solasaldi fresko eta irrigarria egin zuten. Azken bertsoetan, egunkaria hizpide, «pasako al dizkizut erdiko orriak?» galdetu zion Estiballesek, eta Joseba Artzak erantzun: «prentsak kakalarria ekartzen didanez/ altuan irakurri zaidazu mesedez».

Hamarreko txikiko saioak gorabehera gehiago izan zuen; ez zen ofizio biribilik izan baina banakako ale ederrak bai. Ostolazak eskale rolean botatako «aurrera egingo dugu atzea lagata/ izar azpian ondo moldatzen gara ta» adibidez, edo Paia eta Estiballesek abade lanean kantatutako zenbait puntu.

Kartzelan gora

Azken lanean nabarmendu zen Arkaitz Estiballes. «Bakearen herria ei dogu Gernika» puntuari honela erantzun zion: «Faxistek utzi zuten guztia kiskalita/ horregatik du izen horixe jarrita/ ordukoa ez dadin berriz errepika». Gaia zabala zen, etxeko atea itxi eta ohean sartuta ez zeudela lasai zioten. Senarren mehatxua zuten emakumeen paperean fin ibili ziren Xabi Paia eta Gorka Ostolaza, baita Artza bezperako istilu baten ostean beldurrak itota, eta Oihana Bartra preso ohiaren lekuan ere. Baina atzoko garaileak doinu berria ekarri zuen, Benito Lertxundiren “Loretxoa”ri Unai Ormaetxeak egindako bertsotarako moldaketa, eta oso ondo aritu zen. Lagunak atxilotu ostean bere bila etor zitezkeen beldurrez, «orain daukadan ezinegona ez diot opa inori» amaitu zuen lehen bertsoa, eta bigarrena, bikaina: «Mila zalantza, milaka beldur etortzen zaizkit burura/ erropak jantzi kotxea hartu eta zeharkatu muga/ edo bestela egin dezaket ez dakidanan itxura/ bertan gelditu baina horrek ere kendu behar dit logura/ zenbat polizi ze atxiloketa sufrimendu ta tortura/ lagun arteko ametsa zena amesgaizto bihurtu da». Goi mailako bertsoa eginda burutu zuen atzoko lana Estiballesek: «etor daitezela Polizia, Ertzaintza, Guardia Zibila/ entre- gatzeko asmorik ez dut etor daitezela bila». -

Artozkitik Urbinara

Berrian 2006-XI-19an argitaratua

Marka da gurea: Euskal Herria batu eta bake eta autodeterminaziora bidean dagoela sinetsita asko, eta AHT bezalako egitasmoak gelditzea ezinezkoa dela sinetsita.

Ondo ei daude protesta eta eztabaida, baina aurretik Itoitz, Boroa, Urbina-Maltzaga autobidea, kirol-portuak, Zabalgarbi eta beste hainbat ziri sartu dizkigutelarik, ezinezkotzat jotzen dute besteak geldiaraztea. Estatu baten gobernu, polizia, militar, epaile eta enparauei aurre egiteko gai, eta autonomiatxo bateko eta bizpahiru diputaziotako ideia zoroekin ezin. Hamaika ikusteko jaioak.

Herri honetan egitasmo txikitzaileak geldiarazi dituen borroka molde bakarra su-etenean dago uneotan. Baina ez dago negoziazio mahaiko gai zerrendan, afera garrantzitsuagoak daude, noski.

Eta armak isilduta dena posible zela, sekulako mobilizazioa eta desobedientzia zibila iragarri zutenak ez dira inon ageri. Borroka armatua edo gose-greba, rotaflexak edo garabietara kateatuta, betikoak ikusi ditut nik ekinean.

Norbaitek esan zuen mende laurdenean lur zati hau kudeatu dutenak urduri zebiltzala, audientziak ezker abertzalea eta PSOE soilik eskatzen dituela eta. Inork ez ei die jaramonik egiten, eta urduri. Urduritasuna baino, isilpeko lana nabari diet nik, pagotxa amaitu aurretik dena lotuta uzteko. Lotuta eta ondo lotuta. Ea deskuiduan bestea bideratu eta jendearen arreta beste norabait doan. Baina ordurako berandu izango da.

Arriskuak

Berrian 2006-XI-12an argitaratua

Badakit, apoak irentsi beharko direlarik, berbak kontuz erabili behar direla eta eufemismoak ere zilegi direla, baina PPri aitortu beharko zaio bera mintzo dela argien. Kataluniako estatutuan, PSOEk saldu gura zuen nazio urardotuaren gainetik, berak nabarmendu zuen nazioaren aitortza ez zela espainiar nazionalistak lasaitzeko paper sinboliko hutsala. Burujabetza eta aukeratzeko eskubidea dakar. ÒBai baina ez da ezer gertatzenÓ, kontzeptu ia ezdeusaren gainetik, argi eta garbi aipatu zituzten zeintzuk ziren nazio izatearen ondorioak. PP ez dago ondoriook onartzeko prest. PSOE gai ote den, hortxe gakoa. Sinple, gordin, baldar, baina argi eta garbi mintzo dira. Edo erresistentzia zapaldu edo berarekin negoziatu.

Oso ondo baliatu zuten erabateko gehiengoa izan zituzten lau urteak, oposiziorik gabe eta disidentzia klandestino bihurtuz. Eta oso ondo asmatu dute boterea galduta ere botereari eusten. Propaganda-sistema indartsua daukate oraindik, baina benetako boterea hurrengo gobernuak txokoan uzkur egotera behartzen dituen lege mordoak eta epaile leialek ematen dizkiote. Espainiako gobernua gidatzen duen alderdia berak bultzatutako sarean harrapatuta dabil. Ibarretxe eta Lopez auzibidean, eta bat baino gehiago gogoraraziz Espainiako konstituzioak ahalbidetzen duela presidentea kentzea traizio kasuan. Zalantzarik, egongo dela hori ere itsu-itsuan sinatuko duen epailerik?

Baina zer axola batzuen konplexuak eta besteen tentazio kolpistak heriotza-zigorra daukanari?

13. Kalea

Berrian 2006-XI-5ean argitaratua

Donostiako taldea» esan diete parajeotan, munduan atentzio apur bat jarri dutenek «espainiar»deitu diete buelta larregi eman barik. Euskaldunok ezer gutxi egiten dugu hor, noski, trikitia Grammy latinoetan horixe egiten da, latino, hau da, hispano. Baina donostiarrok lehendik zeudenez hispaniartuta, bejondeiela.

Poza Calle 13 bikoteak eman dit, «industriakoen» haserrea bestekoa. Reggaetona reggaearen sasikumea zela ikasi genuen, erritmo pobre baten perbertsioa, erritmoak eta merkatuak horiekin egiten duena aparteko kontuak direla erakutsi ziguten arte. Onartu dute nekatu egiten duela behin eta berriz gauza bera den reggaeton horrek, baina gogorarazi halaber besterik ikasterik izan ez duten askoren lehen erritmoak direla. Eta gero berbak datoz, noski.

Lehendik zeuzkaten umorez eta gordintasunez betetako kantak, «iparraldekoei» barre egiten dieten letra gaziak. Eta orduan estatubatuarrek Filiberto Ojeda hil zuten iazko irailean. Querido FBI kanta gogorra da, basakeria bati emandako erantzun bortitza. «Gaur gauean hamar marinel urkatu ditut», «iparralderantz jo behar da, hotz egiten duen lekura». Residente Calle 13.

Alternatiboak, bai, baina «masentzako» gura zuela bota zuen Residentek: «Nekatuta nengoen sektoreek bakarrik ulertzen zuten gauzak esaten, artearen sektoreak, bohemiaren sektoreak, doktore bihurtutako poetek, nik auzoetara iritsi gura nuen». Bere izena gogorarazteko diosku, kalearen pisua senti dezagun, Puerto Ricon, borikua eta harro.

Noiz arte

Berrian 2006-X-29an argitaratua

Erantzunik gabeko galdera. Egitasmo erraldoiak beharrezkoak direla onartuko bagenu -eta asko ematea da hori ere-, ezingo lukete erantzun noiz arte daukaten horrela jarraitzeko asmoa. Non dagoen muga, bi erreik hirugarrena eta hiriaren eraztun batek bigarrena dakarrela ikusita, zenbateraino jarraitzeko asmoa daukaten. Berba potoloen atzean oso epe meharrak daude. Alferrikakoak direla helburuak, bidean dago dena, geroz eta gehiago ekoiztea da kontua. Dabilen harrian...

Hizkuntzarekin ere asfaltoaren politika berbera da, egitasmoren bat badaukagun itxura egitea, beti itxura, baina inoiz ez eperik. Bota dirua adabakietan, baina ezin esan noiz arte den. 25 urtean ehuneko hamar «elebidundu» omen da. Biba zuek, datu gezurtiok sinetsita ere Mendebalde euskalduna... 150-200 urte barru izango da. Bidaia perfektua, «konponbidea» hitzean garrantzitsua bidea dela. Bestea, hor konpon. Nork eskatu kontuak mende bi barru?

Lagun batzuek esan didate Osakidetzako oposizioak erdaraz egitea aukeratu dutela. «Aurrekoan euskaraz eta erdarazko erantzunak ez zetozen bat. Eta, noski, zuzena espainolez zegoen». Internetez izena ematen ikusi nituen. Euskarazko bertsioan, betikoa, akatsak, erdarazko pasarteak... Itxurakeria eta gezurra nagusi elebitasunaren aitzakian. Erdaraz pentsatu, sortu, bizi, eta gero dena itzuli.

Badakite ez dela ezer gertatzen euskarazkoa txarto badago. Beti izango da ekialdekoena baino gehiago. Bada ez. Ekialdean argi utzi dute arrotza dela nagusi, mendebaldean arrotz garela dioskute behin eta berriz.

Baraurik

Berrian 2006-X-22an argitaratua

Oso oker ez banabil, datozen lau urteotan ere Boise izango da alkate euskalduna daukan hiriburu bakarra. Gure metropoli kosmopolitan behinik behin, jeltzaleek ez dute topatu medikuntza ikasketak Frantzian egiteko gai eta euskararako tarterik atera ez duen gizona baino hoberik.

Auzo berri-berria da gurea, azken urte parean eraikitako hiru mila etxebizitzaz osatua. Parkea umez josita dago arrastiko lehen ordutik, dozena erditik gora kafetegiak berdintsu, sekulako baby-boom-a daukagu. Ikastolak igarri du igoera, noski. Gaztez eta umez betetako parke eta kaleetan ibili gara beraz, egunotan Euskal Herriko beste hainbat txokotan bezala hizkuntza-erabileraren neurketa egiten. Hirurehun lagun zenbatu ditugu ordu bian, bederatzi euskaraz. Ehuneko hiru, hiri osoko datu altuenetakoa da. Hara hor EAEn herenak ei diren euskaldunak, hara hor gazteria elebiduna, tori Bilboko ehuneko hamabost euskaraduna. Taberna bakarrean dago BERRIA. Besteek hiriko egunkari bat eta Espainiako beste bizpahiru dauzkate.

Ismail ez dator tabernatik, igogailuan egin dut berarekin topo. Semetxoarekin dator, ohi baino hiztunago, pozik. Mutikoak gizontxo baten moduan egiten du berba euskaraz ere. Aitak dio bizkorregi ikasi duela mizkinkerian, «baina patata-tortilla polito irensten du munstrotxoak». «Tortilla!» egin du oihu haurrak. Berak ere pila-pila maite du.

Egun bereziak dira etxetik urrun dagoenarentzat. Bihar, kito baraua. Eid-al-Fitr zoriontsua denoi.

Genozidioak

Berrian 2006-X-15ean argitaratua

Arrazarena Hispanitate egun bihurtu zuten, eta PSOEren gobernuak aurten hori ere aldatu gura izan duela iruditu zait. Jai nazionalaren eguna deitu diote euskaraz ere egindako iragarkietan, nolabait uztailaren lauarekin eta hamalauarekin parekatu guran edo. Herri handi guztiek dauzkate euren miseriak, baina lotura gutxi urriaren hamabian ospatzen denaren parekorik. Kolonialismoak, arrazismoak, munduko gaurko desorekek, Ameriketako genozidioa eta Afrikako lau mendeko esklabo-merkataritza daukate iturri, eta horiek Kolonen lehorreratzea abiapuntu. Badakit Gaztelako ontziak heldu ezean portugesak laster zirela han, edo frantsesak edo holandarrak edo ingelesak... Historia historia da, baina besterik da pasarte ilunenak ospakizun bihurtzea. Bere historiaz lotsa den herri bakarra Alemania izango da ziur aski.

Ostegunean bertan galarazi zuen Frantziak armeniarren genozidioa ukatzea, eta Orhan Pamuken Nobel Saria jakinarazi zuten. Genozidioa salatzeagatik epaitu duten berberak kritikatu du Frantzia, salatzeko legez ukatzeko eskubidea dagoela jakitun. Eta frantsesa jarrera harroa delako, odolez betetako bere historia berrikusi gura ez duenarena. Inperio izan diren herri gehienetan dago bere krimenekiko jarrera errebisionista. Geuk ere izan dugu gure putakume galeria munduan barna inoren mertzenario lanean, baina inperiorik ez. Osterantzean militar euskaldunak ibiliko ziren Iruñean, euskalduntasuna munduan inposatu eta hedatzeaz harro. Aukeran, nahiago Berara joan.

Euskaldunak eta euskal herritarrak

Argian 2057. zenbakian argitaratua

Badakigu euskal herritar guztiak ez direla euskaldun. Baina euskaldun guztiak euskal herritar ote? Euskal Herriko biztanle gehienak ziur aski jatorri euskalduneko erdaldunak dira. Ez ditzagun ahaztu halaber, gaurko milaka euskaldunek ez dute arbaso euskaldunik. 50-60etako inmigrazioa antolatzeko aukera gutxi egon zen, oraindik ere mesprezuzko berba asko dago, euskararen galeran izandako eragina herri gutxi batzuetara mugatu arren. Inmigrazio berri honek badakartza aukerak. Latinoamerikarren salbuespenarekin agian, hizkuntza ikasteko prest datoz, hala behar izanez gero. Baina euskara «behartzea»ren konplexua daukagu. Alde gizatiarretik batetik -horren larri irudikatzen dugun pertsona zelan behartu, geuk ere ondo dakigun bezala, ezertarako beharrezko ez den hizkuntza ikastera?- eta hipokresia ere badagoela jakitun bestetik: orain arte hainbat eta hainbat abertzaleri, senideri, laguni, «barkatu» diogun kontraesana, zelan behartu heldu berriari? Integrazio-tresna aipa genezake, espainiarrek eta beste herri askok argi daukaten moduan. Leku askotan naziotasuna hartzeko beharrezko izaten da hizkuntza jakitea. Baina herri honetako gehienak polito «integratuta» bizi dira euskararen inolako beharrik gabe, euskaldunak ikusezinak bagina legez. Badakite aski dutela erdaraz bizitzea. Makurtuko gara eurenera. Alde espainolistek sarri salatu dute dirutza xahutu izana oso emaitza urriak lortzeko, eta onartu beharko diegu ez dabiltzala okerregi. Alderantzizko froga egin dezagun osterantzean: emandako urratsekin jarraituz gero noizko Euskal Herri euskalduna (barkatu, gaur ez da politikoki zuzena, erabil dezagun terminologia ofiziala, beraz: noizko hizkuntza ofizialetan -gutxienez- elebidun den Euskal Herria?). Argi dago: inoiz ez. Onar dezagun badagoela biztanleriaren zati bat inoiz ez dena euskaldunduko, baina noizko gainontzekoa? Esan hamar, hogei, berrogei urte, baina jarri epeak, eta bideak eta betebeharrak. Etorkinak ditugu horretarako jarrera malguena daukatenak. «Euskaldun» nozioari ondorio politikoa ematea. Euskal herritar oro euskalduna ez dela onartuta ere, euskara «behartu» gabe ere, saritu euskararen ezagutza, horretarako modurik errazenean: euskaldun orok euskal herritar izateko eskubidea aitortuta. Ondorio guztiekin, noski, paperak, lan-eskubidea eta abar, edozein europarrek dituen eskubideak aitortuta. Labur-labur: euskaraz dakienak automatikoki baditu paperak. Euskalduntzen dena euskal herritarra dela aitortzea baino ez da. Eta kito euskararen inposaketaren, hizkuntzaren zailtasunaren eta antzeko aitzakiak. Orduan bai Euskal Herri euskaldun eta koloreanitza. Baina, noski, horretarako euskal herritartasuna badela onartu beharko da aurrez.

Kazetari bat hil dute

Larunbatean heldu zen albistea, labur: «Kazetari bat hil dute Moskun». Beste bat, pentsatu nuen, Vladimir Putinen zerrenda luzean bat gehiago. Beste bat zen, baina ez zen edonor. Anna Politkovskaia zen ziur aski iragarritako hilketarako txartel gehien zuen kazetaria Errusian, baina horrexegatik ez genuen sinetsi gura gai izango zirenik.
Bere ausardiak, kazetaritza-lanek eta salaketek Mendebaldean lortutako oihartzunak nolabaiteko bizi-aseguru zituela sinetsi gura genuen. Sinetsi beharra geneukan, idaztea eta kazetaritza lan duinak ez eze beharrezkoak direla erakutsi digun emakume honengan.
Inork gutxik egin ez duen lan arriskutsuan ibili zen Anna Politkovskaia, Txetxeniako basakeriei buruzko zertzelada bakanak berari esker heldu dira Mendebaldera hein handi batean, Errusiako ustelkeriaren eta Kaukasoarekiko politika arrazista genozidaren berri eman digu, Putinen atzeko patioan sartzea debekatuta dagoen sasoiotan.
Bagenekien arriskutsua zela, hegazkinean pozoitzen saiatu dena atzera ere saiatuko dela, eta agian beldur ginen Groznin edo Ingushetiako bazterren baten betiko desagerraraziko ote zuten.
Moskun gertatu zen, egun argiz. Lapurretatik eta hilketatik bizi direnek beharrezko duten iluntasuna erdietsi dute, lapurretan eta genozidioan lasai jarraitzeko.
Guri salatzea baino ez zaigu gelditzen, amorrua adieraztea aldez edo moldez Anna Politkovskaiaren ahotsa isilarazteak mesede egiten dien kriminal guztiei. Hori, eta Izua Txetxenian, Gerra zikin bat, Txetxenia: Errusiar desohorea eta Putinen Errusia bezalako liburuak berrirakurri eta zabaltzeko konpromisoa.

Zelan emititu bost ordu euskaraz

Berrian 2006-10-8an argitaratua
Egin ezazue gura duzuena, inork ez du ikusiko», esan zien enpresako arduradunak lau gidoilariei. Hori du abiapuntu Tonino Benacquistaren Saga eleberriak. Frantziako telebista-kate bateko jabeak, legeak agindutako barne-produkzioko gutxieneko orduak bete ez dituztela ikusita, kuotari eusteko telesaila agintzen diete protagonistei. Ahalik merkeen, goizaldeko ordu txikietan emitituko da, inork ikusi ez arren.
Nobela hura etorri zitzaidan gogora lekuko telebisten araudia irakurrita. Eskualde gehienetan 19 ordu eta hamabi minutu emititu ahalko dituzte erdaraz, eta gainontzeko ia bost orduek euskaraz beharko dute. Barne-produkzioak hor ere telebistan orokorrean dagoen mailan egon beharko ei du, eta gainontzean ez nuen mugapen gehiagorik ikusi araudian.
Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban lau ordu eta 48 minutukoa izango da euskararen kuota, 24 orduz emitituz gero. Gutxienez lau orduko barne-produkzioa eskatzen denez, horietatik 48 minutuk beharko dute gure hizkuntzan.
Tristeena da egun erdara hutsezkotzat ditugun kate batzuk kuotatik hurbil dabiltzala, tartekako kirol-emanaldiren bat, musika-programen aurkezpena eta duela hogei urteko euskara ikasteko programak emititzen. Ez dirudi oso zaila «euskararen hesia» gainditzen. Bestela, beti egongo da falta diren minutuak goizaldeko ordu txikietan ematea. Eta pornoak audientzia handiegia badauka kentzeko, merke-merke azpititulatu euskaraz eta hortxe beste ordu eta erdi. Kitto horrela kuotatxoen arazoak.

Euskaldunak eta euskal herritarrak

Argian 2057. zenbakian argitaratua

Badakigu euskal herritar guztiak ez direla euskaldun. Baina euskaldun guztiak euskal herritar ote? Euskal Herriko biztanle gehienak ziur aski jatorri euskalduneko erdaldunak dira. Ez ditzagun ahaztu halaber, gaurko milaka euskaldunek ez dute arbaso euskaldunik. 50-60etako inmigrazioa antolatzeko aukera gutxi egon zen, oraindik ere mesprezuzko berba asko dago, euskararen galeran izandako eragina herri gutxi batzuetara mugatu arren. Inmigrazio berri honek badakartza aukerak. Latinoamerikarren salbuespenarekin agian, hizkuntza ikasteko prest datoz, hala behar izanez gero. Baina euskara «behartzea»ren konplexua daukagu. Alde gizatiarretik batetik -horren larri irudikatzen dugun pertsona zelan behartu, geuk ere ondo dakigun bezala, ezertarako beharrezko ez den hizkuntza ikastera?- eta hipokresia ere badagoela jakitun bestetik: orain arte hainbat eta hainbat abertzaleri, senideri, laguni, «barkatu» diogun kontraesana, zelan behartu heldu berriari? Integrazio-tresna aipa genezake, espainiarrek eta beste herri askok argi daukaten moduan. Leku askotan naziotasuna hartzeko beharrezko izaten da hizkuntza jakitea. Baina herri honetako gehienak polito «integratuta» bizi dira euskararen inolako beharrik gabe, euskaldunak ikusezinak bagina legez. Badakite aski dutela erdaraz bizitzea. Makurtuko gara eurenera. Alde espainolistek sarri salatu dute dirutza xahutu izana oso emaitza urriak lortzeko, eta onartu beharko diegu ez dabiltzala okerregi. Alderantzizko froga egin dezagun osterantzean: emandako urratsekin jarraituz gero noizko Euskal Herri euskalduna (barkatu, gaur ez da politikoki zuzena, erabil dezagun terminologia ofiziala, beraz: noizko hizkuntza ofizialetan -gutxienez- elebidun den Euskal Herria?). Argi dago: inoiz ez. Onar dezagun badagoela biztanleriaren zati bat inoiz ez dena euskaldunduko, baina noizko gainontzekoa? Esan hamar, hogei, berrogei urte, baina jarri epeak, eta bideak eta betebeharrak. Etorkinak ditugu horretarako jarrera malguena daukatenak. «Euskaldun» nozioari ondorio politikoa ematea. Euskal herritar oro euskalduna ez dela onartuta ere, euskara «behartu» gabe ere, saritu euskararen ezagutza, horretarako modurik errazenean: euskaldun orok euskal herritar izateko eskubidea aitortuta. Ondorio guztiekin, noski, paperak, lan-eskubidea eta abar, edozein europarrek dituen eskubideak aitortuta. Labur-labur: euskaraz dakienak automatikoki baditu paperak. Euskalduntzen dena euskal herritarra dela aitortzea baino ez da. Eta kito euskararen inposaketaren, hizkuntzaren zailtasunaren eta antzeko aitzakiak. Orduan bai Euskal Herri euskaldun eta koloreanitza. Baina, noski, horretarako euskal herritartasuna badela onartu beharko da aurrez.

Mugak eta bide-seinaleak

Berrian argitaratua 2006-10-1ean
Curoniako penintsula munduko paraje berezienetakoa da. Ehun kilometro luze eta kilometro bat baino gutxiago zabal lekurik estuenean. Dunak, Baltikoa eta Curoniako aintzira alde banatara, pinuak eta hegaztiak, eta halako batean, parke nazionalaren erditik doan errepidean muga-seinaleak ageri dira, eta mugaldeko parafernalia: banderak, poliziak, diru-trukeak, miaketak, hesiak. Duela hamabost urte existitu ere egiten ez ziren zazpi muga zeharkatu ditut azken egunetan. Erraz askoak egun Europar Batasunean dauden herrialdeetakoak, zorrotzagoak EBtik kanpora dauden estatuetakoak... eta denetan zorrotzenak, atzera ere Batasuneko lurraldera sartu gura izanez gero, kanpotik barrurakoak. Gure Europa hau geroz eta gotorrago dago, itsasoa militarizatu hegoaldean eta ekialdean hesiak jaso, beti barbaroen beldur.
Mugazainari pasaportea eman eta agiriak zekarrena zekarrela euskalduna nintzela esan nion, armadunen aurrean eurak gura dutena izan ohi naiz paretik bizkor kentzeko balio badu, baina aizue, lituaniarra zen. Irribarre egin zidan. Gero autobusean aldamenekoak galdetu zidan: baina horixe bera gura duzue zuek, ezta? Esan nion nire inbidiak ez zeukala zerikusirik Ebro gaineko zubietan ikurrinak, hesiak edo pasaporteak eskatu eta miaketak euskaraz egingo zituzten poliziekin.
Mugak muga, hemengo errepide-seinaleetan Minsk, Helsinki, Varsovia, Berlin bezalako lekuak irakurtzen dituzu, bisarik eta mugarik ez baleude legez. Gurean oraindik mundua Pirinioetan edo Bidasoan amaitzen dela iragartzen duten "Frantzia" horiek ageri dira.
Baina nire inbidia Vilniusko geltokiko kioskoan dago, zabor-aldizkari mordo hori lituanieraz ikusita. Etxeratzeko ordua da.

Hamaika eta kuotak

Berrian 2006-9-24an argitaratua

Telesail amerikarrak ingelesez, latinoamerikarrak gaztelaniaz, errusiarrak errusieraz, dena azpititulatuta, eta beste bi, hiru, lau kanal bertako hizkuntzan, estonieraz, letonieraz, lituanieraz. Asteon ezagutzeko parada izan dugu. Elebakar jokatzen dute, eleanitz izateko bide bakarra delakoan, diglosiak ito ez ditzan.
Euskal Herriko hiri handienean dozena erdi telebista kate ditugu, denak erdara hutsez. «Hutsez?» Ez, antza, euskarak ba ei dauka bere zenbatekoa zenbaki orokorretan. Doako egunkariak ez dira telebistak baino gutxiago izango, horiek bai ia elebakarrak, ingelesezko orrialdea daukan hori salbu. Mende laurden -gutxienez- hizkuntza normaldu guran. Telebista kateen ehuneko hogeita bost euskaraz geneukan behinola, gaur ez da ehuneko bostera heltzen. Ez genituen hamaika telebista nahi, baina baditugu, euskaraz nahi ditugu.
Oraindik kuoten gaineko eztabaidak dituzte batzuek, azpitituluekiko itsu asko dagoen legez. Gureak baino nabarmen indartsuago diren hizkuntzek ingelesaren oldarretik babesteko neurriak hartzen badituzte, zelan jarri zalantzan kuoten beharra? Argi eta zehatzak: euskaldun edo ia euskaldun kopurua izan kuotarako neurgailu, zehaztu beharra dago euskaraz zer -inori erositako produktu zaharrak edo norberak ekoitziak- eta noiz -goizaldeko ordu txikietan euskararen zenbatekoa polito igo daiteke, gaia arautu ezean- egiten den.
Oraingoz inbidia baltiko honekin jarraituko dugu, telebistan eta, batez ere, kalean. A, eta ongi etorri, Hamaika.

Eta kitto Urruzuno...

Lo gutxi eginda amaitu ohi dira Urruzuno lehiaketako egunak, eta halaxe ekin diot nik ere, urruzunotarrak Frankfurtera bidean egon behar duten honetan. Vilniusen gelditu naiz bakarrik, aukera aprobetxatu eta inguruko herrialde ezezagun horretatik txangoa egiteko asmoz. Baina bakardadearen zama ere ez da erraza hamar egunez gauak eta egunak eta bisitak eta parrandak eta literatura ahalik ondoen elkarbanatzen ahalegindu ostean. Badirudi isiltasun handi batek hartu duela Vilniusko txoko hau, bisatua noiz amaituko zain nagoela. Bitartean, erraz irudikatzen ditut hegazkineko barre eta malkoak, oroitzapenen jiran. Urnieta, Lekeitio, Oiartzun, Vilnius, gaur gaua euskalkiz eta azentuz jantzi da, luze jo du, nekea aldean. Eta irribarrea egun eder horiengatik, geuk eman behar genuelakoan, neka-neka, zelan indarberritzen garen ikusiz, egite hutsean sormena zelan lehertzen den so. Ea zer dakarren mugaz bestaldeak.

Inbidia

Berrian 2006-9-17an argitaratua

Jauregi inguruko zalaparta ikusita, hurbildu zaio turismo-gidaria sarrerako ertzainari, eta gazteleraz galdetu dio zer gertatzen den. Hark euskaraz erantzun dio, eta herritarrak, haserre, gazteleraz erantzuteko agindu dio. Poliziak, berriz, ezetz, «zuk euskaraz jakin beharko zenuke, eta ulertu ere egiten duzu» ihardetsita. Ez dirudi oso anekdota sinesgarria, baina halaxe entzun dugu hemen, Baltikoko errepubliketan. Hamabost urtean, euskararen legeen denboraren erdian. Pentsa, BERRIA bera kide den hizkuntza gutxietuetako hedabideen Midas elkarteko kide dela egun Letonian errusieraz argitaratzen den egunkaria.

Poesian berrogeita hamar liburu berri urtean eta helduentzako nobelak apurtxo bat gehiago, neurri apal horretan dago estonierazko literatura, euskarazkotik hurbil samar. Estonierak berak milioi bat hiztun pasatxo ditu, ofizialki euskarak dituenak baino apur bat gehiago. Halako batean estatistiketatik kalera irten eta Tallinn hiriburuan -zer esanik ez, herrietan- estoniera nagusitasun osoan dagoela ikusten duzu, gazteak estonieraz dabiltzala, denek ingelesa -noizko ehortziko dugu bikoizketa eta azpitituluak hartu?- eta askok errusiera onartu baino hobeto ezagututa ere, etxekoa jaun eta jabe. Eta sartzen zara euskarak sinbolikotik beherako presentzia izan ohi duen saltoki horietako batean, liburu dendarik komertzialenean, eta sinetsi ezinik begiratzen dituzu aldizkari koloretsuak, itzulitako liburuak, bertako egileenak, onak eta txarrak. Eta bejondeiela eta sekulako inbidia diegula baino ezin diegu esan.

Lehen geltokitik abian

Etorri ginen eta bagoaz. Urruzunotarren lehen geltokia atzean uztear, hegoalderantz egiteko txanda heldu da, askok mapan ondo kokatuko ez lituzketen hiru herrialdeetatik bigarrenera. Lau egun bete izan dira Estonian, Tallinngo Alde Zaharra turista berriez eta mota guztietako ostatuz beteta. Eta estonieraz dena.

Hogei urte bete ditu Urruzuno lehiaketak, orduko irabazleen sasoian egungoak jaio barik zeuden. Bitartean ehunka gazte urruzunotar, gipuzkoarrak gehienak, bizkaitarrak gainontzeko ia guztiak, arabar, nafar eta lapurtar bakanak, beti gutxiegi. Inoiz baino urrunago heldu gara aurten, inoiz baino hurbilago dauzkagun herrialdeetara. Urruzunoko lehen bidaietan estaturik ez zeukaten herrialdeeak ziren, hizkuntza errusieraren betiko mehatxupean. Gaur independente dira, iparreko latitude honetan posible den berotasun handienean hartu gaituzte, eta halaxe erantzuten saiatu urruzunotarrak. Ez da falta parrandarik, ez da falta musikarik, ez da falta poesiarik.

Estonian Institute eta Estoniako Idazle Elkartekoekin egoteko aukera izan dugu, independente ere hizkuntza txikia dutela jakin dugu, literatura txikiak ere zelan defendatu daitezkeen zerbait gehiago ikasi dugu. Maite dugu txikitasuna, halaxe etorri gara Tartu unibertsitario honetara, eta halaxe eroan gaituzte gaurko bideek Värska-ra, setu etniako kideek munduan daukaten txokora. Altzairuzko Hesi berriak Setumaa erdibitu eta Errusiaren menpe utzi du setuen lurraldearen bi heren. Gutxi dira, antigoaleko ohitura eta hizkuntzari tiraka, naturaren harreman berezi horri eutsi diote eta halaxe heldu gara aintzira, lautada eta baso arteko mugaldera. Itzuleran, pinudiek babestutako hilobiak, mendetako historia; aldamenean, bide galduen ertzean taberna txikiak, denak wifi. Ahots txikiak, munduari geure talaiatxoetatik oihuka.

Dodotik ziber-uhartera

Berrian argitaratua 2006-9-10ean

Mascarenhas artxipelagoa Indiara bidean geltoki garrantzitsuena izan zen mendetan. Esperantza Oneko Lurmuturra igarota, edateko urez hornitzeko uharteak ziren. Portugaldarrek biztanlerik ez, baina dodo (ergel) izena jarri zioten txoria aurkitu zuten. Gizakiengana jakin-minez hurbiltzen zen lapikora bidean zela sumatu ezinik, mendetan inolako harraparirik gabe, hegaz egiteko gaitasuna galdu eta arrautzak edonon jartzen ohitu zen. Nederlandarrek eta eurekin heldutako arratoiek egin zuten beste guztia, urte gutxian ez zen dodorik. Lewis Carrollek Alicerentzat berreskuratu zuen. Gaur Maurizio uharte turistikoa da, eta oroigarri salduena existitzen ez den animalia baten irudi, postal eta panpinak dira.

Frantsesekin esklaboak heldu ziren, eta britainiarrekin langile indiarrak. Ingelesa da egun hizkuntza ofiziala, baina ia egunkari guztiak dira frantsesez, eta kreolera da nagusi kalean. Independentziaz geroztik nortasunaren ikur nagusi bihurtu da kreolera, bitxia da indiarrak frantses ukituarekin entzutea. Eurak izan dira kreoleraren bultzatzaileak, nortasun nazionala sendotu guran. Deskolonizazio urteetan zuri apurrek eta gutxiengo kreoleak -uharteko aberats eta txiroenek- independentziaren aurka bat egin zuten, gurago britainiar kolonia indiarrak nagusi ziren estatu baino. Gaur Afrikako bigarren estatu aberatsena dira, lehen zibez-uhartea bihurtzear. Eta bada dodoaren hezurduretako ADNarekin txoria berpiztea eskatzen duenik ere. Batzuetan gogoa ematen du dena pikutara bidali eta hiru mende barru berpizteko.

Mahfuz

Hil da Nagib Mahfuz, hiltzeko adin onean inondik ere, menderako bost urte falta. Eta azken une horretantxe lortu dugu euskaldunok azkenean Mahfuz euskaraz irakurri ahal izatea, Patxi Zubizarretari esker lehenik, berak itzuli baititu Mila eta bat gauen gauak eta laster argitaratuko den Mirarien kalezuloa, eta hor atzean etsi gabe egon direnak, ezjakintasunaren eta gutxiespenaren gainetik. Txalapartako ez dakit zenbat editore saiatu den Mahfuz itzultzeko eskubideak lortzen, intrasigentzia-harresi batekin topo egiteko. Euskaratzerik gura ez zenbait agente-literariok, euskara ez ei da Mahfuz irakurtzeko hizkuntza egokia, hura idazle bakezalea izan eta euskara... enfin, badakigu zer esan gura zuen, sinetsi gura ez dugun arren.
Jaramon gutxi egiten diren borrokatxo astun eta nekagarriak dira itzulpen-eskubideak lortzea, latinoamerikar idazleren batekin ere gertatu bezala. Agenteak ez ei zion zentzurik ikusten euskaldunok ulertzen genuen hizkuntza batera itzultzea. Eta Iparraldekoek? "Horiek frantsesa daukate, jatorrizkotik askoz hurbilago". Batzuek Nobel saria behar izan dute nor izateko Mendebaldearen aurrean, beste batzuk Mendebaldean ei gaude, baina oraindik oso zubi meharrak lotzen gaitu beregana.