2008-01-27

Negu gorria berriz ere kurduentzat?

ARGIAn argitaratua

Kurdu zintzoak, kurdu gaiztoak” izenburu bikaina eman zion Kevin McKiernan dokumentalgileak estaturik gabe nazio handienari buruz egindako lanari. AEBen ikuspegitik, Turkiari matxinatu zaizkion PKKko kurduak “terroristak” dira, Saddam Husseini aurre egin zioten peshmergak berriz, askatasunaren aldeko borrokalariak.
Gauzak horrela, Irakeko gerran kurduek estatubatuarrei emandako babesak eta Turkiaren jarrerak (AEBei turkiar lurraldea eta aire-espazioa erabiltzea debekatu zien) behin betiko koiuntura aldaketa iradoki zieten aditu batzuei. Haizea kurduen alde zegoela zirudien: munduko nagusiaren lagun, Israelekin ere une goxoan, Turkia AEBekin muturtuta, eta kurduen beste bi zapaltzaileak (Iran eta Siria) Washingtonen “gaiztoenen” zerrendan. Munduko bazter nahasi horietan proxy gringoa osatzeko aukera paregabea zen, oraingoz estatu propiorik aldarrikatu ez arren.
Udaberri goxoa beste behin amaitzear egon liteke, horratik. AEBek aliatu berrien eta zaharren artean aukeratu behar izan dute, eta Turkiari laguntza eman diete Hego Kurdistanen gordetzen ziren gerrillarien aurkako erasoan. Bidenabar, mezu argia bidali diete Kurdistango agintariei: onartu daukazuen autonomia eta ez molestatu lar. Turkiaren erasoaren atzean beste apustu bat dago funtsean: kurduen autonomiari dion ezinikusia. Eta Kirkuk petrolio-hiria Kurdistan autonomoan sartzeko arriskua, ekonomikoki emango liokeen aberastasuna dela eta.
Irakeko Konstituzioaren erreferenduma 2007ko amaieran egin behar zen, baina atzeratu da, aspaldi argi zegoen legez. Uztailerako osatu behar zen errolda oraindik ez da egin. Ofizialki sei hilerako atzeratu da, baina ekainerako ere egiterik izango den zalantza asko dago. Kurduei laguntzeko AEBen azken zioa ere –segurua zen inguru bakarrean beste gatazka bat ez piztea– aldatu dela dirudi: Kurdistan autonomoan ez, baina azken hileetan Kirkuken inguruko eskualdean asko ugaldu dira, xiiten hegoaldean eta Bagdaden bertan nabarmen apaldu diren artean. Al-Kaidari leporatu dizkiote batzuek, baina Turkiako zerbitzu sekretuen esku beltza ere aipatu da.
Gauzak horrela, geroz eta kurdu gehiagok esan du, ekainerako erreferendumik egin ezean, automatikoki bere autonomiara sartu beharko lukeela Kirkuk. Apustu gogorra da, baina kanpoko laguntza ez datorrenean, urratsak norberak ematen jakin behar da. Aspaldi ikasi zuten mendiak bakarrik dituztela lagun.

Andy Palacio




BERRIAko Larrepetiten argitaratua




Ahozkotasunaren egun handia izan genuen atzo Donostian. Bertso Egunaren bidez egin genuen duela urte batzuk kanporako jauzia ere. Erakutsi genuen altxor ederra izateaz gain, kanpora eraman eta kanpokoa ekartzea ere bazegoela. Literatura edo musika bezain unibertsala.
Ahozkoa ere gorde beharreko ondarea zela aldarrikatu zuen Unescok mende hasieran, sarritan piramide edo eliza bati eustea baino zailagoa baita hizkuntza, ohitura edo ospakizun batek irautea. Euskaldunok ahozkotasunaren egun handia daukagun aste berean hil da Alaskako eyakera hizkuntza zekien azken hiztuna.
Eta hizkuntzak noiz galtzen diren pentsatzen nenbilela, azken hiztunaren heriotzan ala hiztunek bizkarra ematean, Andy Palacio Belizeko kantari garifuna hil dela irakurri dut, berrogeita zazpi urterekin eta arrakasta betean. Esklabotzari ihesi, indigenekin batu eta kultura zoragarria sortu zuten beltz herria dira garifunak.
Palacio Nikaraguako iraultzan lanean ibili zen gaztetan. Hizkuntza ia galdutako komunitate garifunak ezagutu zituen han. «Agureak hunkituta esan zidan ez zuela uste garifuneraz zekiten gazterik bazenik». Etxerako ez zuela nahi etorkizun hura erabakita, garifunerari eusteko borrokan eman du mende laurdena, hizkuntza txikiena musikaren hizkuntza unibertsalean.
Egunotan Watina diskoa jarri dut, eta Amuñegu kantan behin eta berriz entzun: «Nor mintzatuko da garifuneraz etorkizunean? Arbasoek garifuna izaten jarraitzeko egin zuten borroka. Zergatik izan behar dugu guk gure kultura galduko dutenak? Gurasook, entzun: irakatsi haurrei gure hizkuntza eta gure kantak, gure ohiturak eta gure dantzak». Ondo segi, garifuna.

2008-01-20

No Time For Love

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Hoien legea guretzat apartheid/ gartzela/ hauspena ta isiltzea / hoien legea zu ta ni euren gisara eukitzea». Urteak neramatzan kanta entzun barik, eta kolpe bakarrean nerabezarora itzuli naiz egunokin. Marka da nerabeari No Time for Love esatea, baina kanta itzela zen. Isiltasun segundo baten ostean, biloak lazteko esaldia burrunba baten dator: «Ez dute uzten maitatzen gauean». Errepublikanoago egin ginen eraman zuten Francis Hughes gaztea eta Tom McElwee lehengusua ezagututa, «etorri ziren Patsy O'Hara, Bobby Sands eta lagunen bila». Eta lagunek maite dituzte lagunak. Belfasten eta Hernanin, Derryn eta Lesakan.
Fermin Muguruzak are zuzenago kantatzen zuen sasoi bertsuan: «Maite zaitut, nere poltsarekin autobusera abiatzen naizen bakoitzean». Eta kanta harekin irakurtzen genituen olerki obsesiboak, eta Obabaren eta narrazioen eta istorio odoltsuen berri genuen, berriz ere entzuteko: «Maite zaitut, agertu eta begiekin dena adierazten didazunean/ Maite zaitut, zure eskua ikutu beharrean kristal lodia ferekatzen dudanean».
Bai, badakit, hain da laburra amodioa, hain luzea ahaztura. Edo Che-ren berbak hartuta: «Utzidazue esaten, barregarri agertzeko arrisku eta guzti, benetako iraultzailea maitasun sentimendu handiek gidatzen dutela».
Lerro gutxi datoz gaur neuretik. Han-hemenka osturikoa dena. No Time for Love, ez dira maitasunerako sasoiak. Nik berba bi baino ez nituen esan gura. Egia direlako. Debekatu gura dituztelako. Bortxaketa jasan duenak maitasuna behar duelako. Jazarriei, torturatuei eman dakiekeen gutxiena delako. Isiltasunera kondenatzea baino dugulako behar.
Bada hori, maite zaituztegula.

2008-01-13

Ikerketa eta gaitzespenak

Bitxia da ez dudala inon irakurri Guardia Zibilak lesakarrak torturatu dituela, Gorka Lupiañez torturatu zuen bezala, eta inori ez diodala entzun esaten Alfredo Perez Rubalcaba gezurtia ez eze kriminala dela. Neuk ere ez diot hori, noski, ez eta torturatzaileen nagusiaren urtebetetzea izan dela asteon. Hori mundu guztiak dio kalean, baina nik ez. Debekatuta baitago horrelakorik esatea. Espainiako adierazpen askatasuna ez da horren zabala.
Jaurlaritza ere ez da ausartu. Mahaian kolpetxoa jo du mediku-agiriak behartuta, eta gero astiro-astiro egin du atzera, ohi bezala inor ez dakion lar haserretu. Ez du kondenatu, ez du gaitzetsi, ez du bilkurarik eskatu. Imajinatzen duzue atentatu baten ostean pankarta atzean kokatu ordez esango balute «jazo dena ondo ikertu beharra dago, zer gertatu den eta nork egin duen argitu behar da»? Ezker abertzaleak ez ei dauka eskubiderik tortura salatzeko, «bestea» gaitzesten ez duelako. Argumentu berbera erabil daiteke «bestea» gaitzetsi eta hemen «argitu dadila» esatera mugatzen direnentzat (baina horrela ez goaz inora).
Diferente da Espainia. Han ez dakite zer gertatzen den. Ulertzen dute guardia zibilen bati eskua joatea. Badakite torturatzen dela, eta gaiztoak harrapatu dituztenez, txalo egiten diote torturari, horrek atentatuak eragozten dituelakoan. Baina ez dira jakitun horretarako baino sistematikoki terrorea hedatzeko torturatzea lanbide duten funtzionarioei ordaintzen dietela. Egunen baten gerra amaitzean eta torturatzaile berdeak etxera itzulitakoan, agian pentsatuko dute hobe zela horrelako munstroak itzuli ez balira. Erosoagoa baita senideak erostea eta omenaldia egitea, Melitoni Euskaldunan bezala.

2008-01-12

«Karibea behinola zen bezala»

BERRIAn argitaratua

A: Bai, Dominika Karibean dago. B: Ez, ez da merengearen eta Punta Canako hondartzen eta hotel erraldoien herrialde gaztelera hiztuna, ez da Santo Domingo. Dominika Antilla Txikietan dago eta, eremuz, Zuberoaren antzeko herrialdea da.
Roseau

Ez da erraza Dominikaraino iristea, inguruko uharteetatik bakarrik baitaude honainoko hegaldiak, eta ez Europa edo Ipar Amerikatik. Horregatik, agian, inork gutxik aurkitu gabeko sekretuarekin topo egin duzun inpresioa daukazu mendien eta oihanaren artetik --baina beti itsasotik hurbil-- lur hartzen duzunean. «Kolon berriz etorriko balitz ezagutuko zukeen uharte bakarra da Dominika», diote turismo bulegoan; izan ere, oihan gehienak azukrea, banana edo espezietarako kendu zituzten Karibean, baina Dominikako geografia zati handia ezer gutxi aldatu da mendeotan.

Aireportutik irtenda, Venezuelako gobernuaren afixa irakurri dut, petrolio-konpainia eraikitzeko asmoz. Dominika ALBAn (Ameriketako Alternatiba Bolibartarra) sartu den Antilla Txikietako lehen herrialdea izan da, St Vincent eta Grenadinak eta Antigua eta Barbudarekin batera, eta oso gobernu aurrerakoia dauka orain bertan. Oihana itsasoraino jaisten da herrialde honetan, enbor fin eta zuhaitz tantaiak eguzki izpiak hartzeko borrokan. Giza paisaia Antilletako ohikoa izan da hasieran: jatorri afrikarreko jendeak, bizimodu lasaia herrixketan, Jamaikako eta Ipar Ameriketako beltzen eragina musikan, calypsotik reggaera eta dancehallera, dena oso antillarra, harik eta Roseau hiriburura doan errepidea hartu barik Atlantikoko kostatik hegoalderantz jarraitu dugun arte. Berehala afrikar aurpegiak desagertu dira, eta azal argiagoko eta asiar itxurako begiak gailendu. Carib Territory edo Karibeen Eskualdean gaude, Kubatik Venezuelarainoko arkuan Antilletako jatorrizko biztanleak geratzen diren azken txokoan. 1902an lortu zuten, britainiar kolonia izanik, indigenentzako lur zati bat, baita autonomia pixka bat ere. Egun, karibe hitza baztertzen ari dira, kolonialismoak ezarritako hitz arrazista delakoan (kanibal hitzaren eratorri ere bada) eta bertako biztanleek kalipuna deitzen diete haien buruei. Gorde dituzten hitz ugarietako bat da, hizkuntza bera duela 90 urte desagertu zen arren Waitukubulin (Dominikaren izen kalipuna).

Ohitura askori eutsi diete, eta Kalinago Barana Aute zentroa ere bakarrik eta patxadaz ikusi ahal izan dut. «Zortea duzu, bidaldi itsasontziak datozenean jendez gainezka egoten da». Cassava ogia egiteko erak, eta etxeak eta kanoak zelan egiten zituzten azaltzen dute ibilbide atseginean.
Le Tete Chien labazko harkaitz ikusgarria itsasotik irteten den sugea da tradizio kalipunan. Izenak, berriz, uharteko frantses eta kreole ondarea ageri du. Independentziara arte bi mendez britainiarren menpe egon eta haien ohiturak gorde arren, oraintsu arte dominikar gehienen hizkuntza kreolera izan da. Ingelesaren presioak ahuldutako hizkuntza da egun, baina beste Antilla batzuetan baino indartsuago dago, bai gobernutik bultzatzeko ekimenak daudelako, baita ipar eta hegoaldean auzo dituen uharteak Frantziaren menpe daudelako: Martinika eta Guadaluperen artean dago Dominika, eta ekonomikoki nabarmen atzerago egonik, asko dira frantses departamentuetan lanean dihardutenak.

Urpean, eta ur azalean
Hegoaldean adibidez kreolera da oraindik Soufriere herrian. Martinika ikus daiteke itsasoaz beste aldean, eta Dominikak gordetzen dituen sekreturik ezkutuenak ere hurbil daude, Karibea eta Atlantikoa hain justu ere. Urpekaritzarako munduko txokorik bikainenetakoak dira Dominika inguruko urak, koralez eta koloretako arrainez beteak, eta, urte sasoi honetan, beste ikuskizun paregabe at hasten da: neguko hiletan, jibarta baleak iristen dira tropikoko ur epelotara.
Bertako kultura nahasketaz eta naturaz gozatzera etorri ohi dira honaino iristeko ahalegina egiten duten bisitariak. Harea zuriko hondartzarik ezean, aipatu ditugun itsaspeko harribitxiak ditu Dominikako kostaldeak izan ere, baina uhartearen barnealdea ere naturazaleentzako aberastasunez beteta dago. Turismo industriara berandu heltzeak baditu bere onurak: kostaldea hotelez ez betetzeaz gain, ekoturismoa eta ingurumenarekin ez eze bertako biztanleekin harremana ere beste eskala baten izatea ahalbidetzen du.
Hala, uharteko mendirik garaiena Morne Diablotins mendia da, Northern Forest Reserve-an, eta 1.447 metroko tontorrera iristea bezain liluragarria da oihan itxian barneratzea eta, isilik eta adi ibilita, loro inperialaren eta loro lepagorriaren hegaldia mirestea. Antilletan hegaztiok geratzen diren azken txokoetako bat da Dominika iparraldeko erreserba.

Lakua irakiten
Baina Dominikako naturgune garrantzitsu eta ikusgarriena, hegoaldean dagoen Morne Trois Piton parke nazionala da. Unescok munduko ondare izendatu du oihanez, ur-jauziz eta haran sinesgaitzez jositako inguru hau, ez alferrik. Uhartea hain txikia izanik, egun-pasako txangoak egiteko aukera dago, eguerdiko sargorian itsasaldeko eguraldi berotik ihesi, Emerald Pool eta antzeko putzu, ibai eta ur-jauzietan freskatzeko.
Eta iristeko bidea luzea izan arren, Boiling Lake edo Aintzira Irakina arnasa kentzeko lekua da. Izenak berak adierazten duen legez hirurogei metro zabal den aintzirako ura bor-bor irteten da lurrunezko hodei batean, azpiko labak berotuta. Uharteko txango gogorrenetakoa da, sei ordu eta gidaria behar dira, baina merezi du ahaleginak.
Bidean, Valley of Desolation haranean harkaitz bolkanikoa eta paisaia ilargitarra zeharkatu dugu, eta sufrezko ur putzu beroetan bainu hartzeko aukera dago. Oihan tropikala eta sumendien eragina egun, arrastiko dzangada baino lehen.

Bi hiri
Roseau da Dominikako hiriburua, eta, hura bezala, Karibeko kostan dagoen Portsmouth da uharteko beste hiri bakarra. Biek arkitektura kolonial bikaina gorde dute, eta batetik bestera joateko bidean Macoucherie ron destilategia dago. Massacre ibaia ere Roseautik hurbil zeharkatzen da. Jean Rhys dominikar idazle famatuenak ibai horren ertzera eraman zuen Sargazo Itsaso Zabala (euskaraz ere badago) nobelako protagonista. Rhysen beraren etxea hotela da Roseaun gaur egun. Handik porturaino jaisten da kalea, beti bizi-bizi antigoaleko esklabo azokaren bueltan, gaur turismo bulegoa dagoen etxean. Eraikinaren gainean Dominikako museo interesgarria dago, eta jendetzatik ihes egiteko aukera ere bada bidaldi itsasontzi erraldoiak portuan agertzen diren unean. Uhartea goitik behera eraldatzen da egun horietan, eta hasierako nahasmenetik irribarrea ere aterako digu turismo mota horretarako --eta horrek dakartzan dolarretarako-- dominikar guztiak ez, baina ehunka bai, nola prestatzen diren ikusteak, hasi jatetxeetan eta segi taxietan eta bestelako garraioetan.
Bizimoduan erabateko aldaketa hori itsasontzitik bainoago uharte barrutik bizitzea merezi du. Baina egunerokotasuna apurtzen duen ikuskizunik baldin badago, inauteriak dira. Karibeko giro bikain horretan ospatzen dituzte Dominikan, eta otsailean izanda ere, hasita daude honezkero calypso bandak prestaketetan. Beraz, kreole zein anglofono, afroantillar zein indigena herrietan egon, larunbat gauean ohean lotan uzten ez dizuten danborrak entzunez gero, ez haserretu, irten ostatutik eta segi parrandara jendearekin batera.

GIDa PraKTIKoa
Nola iritsi eta mugitu: Ez dago hegaldi zuzenik Dominikara ez Europatik ez Ipar Amerikatik; horregatik, luzea da haraino iristeko bidaia (baina sinetsi, merezi du ahaleginak). Hegazkinez iristeko, Puerto Ricoko San Juan da Karibeko aireportu garrantzitsuena; Bilbo eta Miarriztik posible da haraino iristea Madrilen edo Parisen eskala eginda. Bi hiri horietatik beste aukera bat, Parisen barna Martinika edo Guadalupe frantses uharteetara joatea da, eta, handik, L'Express des Iles ferrya hartzea Dominikara. Uhartean ibiltzeko, hiruzpalau aukera daude: autoa alokatzea, bolantea eskuman eta errepide bihurgunetsuetan ibiltzea maite dutenentzat (edo denboraz estu ibilita beste barik). Bigarrena, autoa gidariarekin alokatzea; garestiagoa da, noski, baina errepidean adi ibili barik gozatuko dugu Dominika; badago Roseaun txangoren batean izena emateko aukera ere, bidaldi itsasontziak etortzen direnean bereziki, bakoitzaren gustuen arabera, «dena egun batean» bizkor-bizkor ikusteko aukera ematen duten horiek (nik neuk lar maite ez ditudan arren); eta, azkenik, denbora badaukagu eta dirua eskas, garraio publikoa oso merkea da eta ia-ia uharteko alde guztietara iristen da, oso bizkor gidatu ohi da gainera, nahiz eta askotan geratu jendea igo edo jaits dadin. Bertakoekin harremanetan jartzeko aukera paregabea da, musika bikaina izan ohi da, ohituta gaudena baino ozenagoa, hori bai. Eta azken aukera, ez uharte osoan baina barnealdeko leku askotan bai, oinez ibiltzea da, parke nazionaletan adibidez, uharte txikiaren abantailak.
Jan, edan, lo: Karibe osoko janari kriolloa da ohikoena, ahuntz-haragia, txerrikia, fruta ugari... kalipuna indigenek eta txinatar gutxiengoak ere badituzte haien jatetxeak. Zukuak oso onak dira, baita rona ere. Lotarako ez dago uharte turistikoetako hotel handirik; bai ordea ostatu txiki asko, 30 dolarretik hasita. Etxe kolonial dotoreetan lo egiteko aukera dago, eta Kariben gutxitan dagoen beste aukera bat ere badago uhartearen mendebaldean: Rosalie Rivers Eco Lodge kanpin eta aterpetxea ditu, baita etxola tradizionalak eta ostatu konbentzionalagoak ere.

2008-01-06

Mugagabea

Urte berrian Europa are mugagabeagoa dela esan digute, Errusiako mugatik Marokoraino paperik gabe ibiliko omen gara. Eta Bidasoako kontrolak jartzen dituztenak Estoniako sobietar ohiak baino gogorrago zergatik jotzen duten galde genezake, baina sobera dakigu erantzuna.
Urte berrian halaber, beste herri txiki bi zoriondu dituzte euroan sartzeko gonbita eginda («zorion ederra prezioen biribiltzea zer den ikastea», pentsatuko du norbaitek, baina hori beste kontu bat da). Biek Euskal Herriak baino biztanle gutxiago dituzte, eta maltera hiztunak euskararen erdia-edo dira (biztanleen ehuneko ehun, hori bai, eta ia denak ingelesez elebidun. Gutxitan begiratzen diogun eredu zoragarria da Malta).
Iaz sartu zen beste herrialdearen atzetik iritsi dira Zipre eta Malta eurora. Eta iaz sartu zenak, Esloveniak, Europar Batasuneko presidentzia hartu berri du. Duela hogei urte estaturik gabe zegoen bi milioi biztanleko herrialdea Batasuneko buru. 20 mila km koadroko hedadura duen herrialdea. Alpeen eta Adriatikoaren arteko herria. Ingelesa eta auzoen alemana eta italiera gogotsu ikasita etxeko hizkuntza are indartsuago gordetzen duen herria.
Eslovenia dago Europar Batasuneko gidari. Eta Serbia, mamu zaharrak pizten, bere zilborrean gatibatzen, eta Belgradekin ezer jakin nahi ez duten ----historia hurbila ikusita erraz uler daitekeen legez---- ia kosovotar guztiak Serbiako mugetara kateatuta gorde guran. Egia da, besteok ez ditugun lagun boteretsuak ditu Kosovok.
Zuek esan nor den Serbia, eta nor Kosovo. Eta, batez ere, nor den Eslovenia.

2007-12-30

Futbola eta beste sinbolo batzuk

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Aspaldion gainbehera zihoan interesa piztu lortu dute aurten selekzioaren bueltan, EAJren laguntza estimagarriarekin. Marka da mende laurdenez Euskadi horren era itxian erabili eta nafarrak berbatik kanpo sentiarazi ostean orain horren asaldatuta ikustea aldaketa dela eta. Nortzuk hasi ziren «Euskadi y Navarra» bezalakoak esaten, «Euskadiko biztanleak» eta antzekoekin euskal herritarren zati handi hori baztertzen? Eta ezerosoen ezker abertzaleko jende nagusia ikusi dut, «Gora Euskadi askatuta» leloaren alde horrenbeste eman duten horiek. Kirol arloak, aitortuko dut, ez dit horrenbeste axola. Ofiziala denean gozatuko dut selekzioaren partidez, baina arriskutsuegia begitantzen zait Gales edo Faroe jartzea estatu gabeko adibidetzat. Selekzioa izateko ez dugula zertan independente izan, alegia. Baliteke, baina selekzioa badaukagu, independente garelako izan dadila, ez alderantziz. Edo kirolariek eurek egin diezaiotela planto piperpotoarekin lehiatzera.
Baina batzuei bandera legeak inposatzen dien legez, tematuta dirudite beste batzuek espainiar ikurra jeltzaleei inposatzen. Azken hamarkadetan piperpotorik ikusi ez duten herrietara iritsi da bandera, edo eta pintura hori eta gorria bota. Duela hogeita bost urte batzokiren baten oihal hori-gorria agertu balitz, espainiar faxisten ekintza izango zela salatuko genuen. Bilboko udaletxean inposatu izana kritikatu, eta berdin-antzera ezarri beste herri batzuetan, jeltzaleei euskalduntasuna ukatzeko edo kolaborazionismoa leporatzeko. Espainiazale handienak ere ez luke hobeto egingo. Lizartza konkistatzeko beharrik gabe.

Futbola eta beste sinbolo batzuk

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Aspaldion gainbehera zihoan interesa piztu lortu dute aurten selekzioaren bueltan, EAJren laguntza estimagarriarekin. Marka da mende laurdenez Euskadi horren era itxian erabili eta nafarrak berbatik kanpo sentiarazi ostean orain horren asaldatuta ikustea aldaketa dela eta. Nortzuk hasi ziren «Euskadi y Navarra» bezalakoak esaten, «Euskadiko biztanleak» eta antzekoekin euskal herritarren zati handi hori baztertzen? Eta ezerosoen ezker abertzaleko jende nagusia ikusi dut, «Gora Euskadi askatuta» leloaren alde horrenbeste eman duten horiek. Kirol arloak, aitortuko dut, ez dit horrenbeste axola. Ofiziala denean gozatuko dut selekzioaren partidez, baina arriskutsuegia begitantzen zait Gales edo Faroe jartzea estatu gabeko adibidetzat. Selekzioa izateko ez dugula zertan independente izan, alegia. Baliteke, baina selekzioa badaukagu, independente garelako izan dadila, ez alderantziz. Edo kirolariek eurek egin diezaiotela planto piperpotoarekin lehiatzera.
Baina batzuei bandera legeak inposatzen dien legez, tematuta dirudite beste batzuek espainiar ikurra jeltzaleei inposatzen. Azken hamarkadetan piperpotorik ikusi ez duten herrietara iritsi da bandera, edo eta pintura hori eta gorria bota. Duela hogeita bost urte batzokiren baten oihal hori-gorria agertu balitz, espainiar faxisten ekintza izango zela salatuko genuen. Bilboko udaletxean inposatu izana kritikatu, eta berdin-antzera ezarri beste herri batzuetan, jeltzaleei euskalduntasuna ukatzeko edo kolaborazionismoa leporatzeko. Espainiazale handienak ere ez luke hobeto egingo. Lizartza konkistatzeko beharrik gabe.

2007-12-23

Zertarako negoziatu?

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Halaxe irakurri diogu asteon PSEko euskaldun bati. Bakearen trena pasata, gerrako lokomotorak omen datoz. Gatazkarekiko asperra, kaleko ekidistantzian eta atxiloketekiko etxeko biba-tan neurtzen digu torturari «hor konpon» diotson sozialistak. Eta egia da nekatuta, oso nekatuta gaudena, eta aspertu baino gehiago, beldurra eragiten digula atzera ere GALen beso politikoak.
Gauza bat da hori. Beste bat atxiloketak txalotzea edo, beste barik, inoren sufrimenduarekiko aipatzen duen «hor konpon» hori. Zorteko naiz ziur aski, herri honetako sufrimenduak distantzia batetik jasan ditut beti. Edo agian, beste barik edozeinen minarekiko begirunea izan behar dela erakutsi zidaten txikitan, ideiak ideia.
Asteotan dozena bat lagun gutxiago dabil auzoan. Eta asteon jakin nahi ez nuena irakurri dugu. Mendeku gosez bortxatu dute, baina noski, aurretik epaitu eta zigortuta zegoen, eta herri honetako jende zintzoarentzat «errugabeak» torturatzea bakarrik da eskandalagarri.
«Hor konpon» esaten du Abu-Graibekin eskandalizatzen denak, Guantanamo Al-Kaedak ere ez duela merezi dioenak. Baina badakigu, biktima guztiak ez dira berdin. Capbreton ez da Ermua. Xk ez zuen «hor konpon» esan, «ehiztari ehizatuak» bakarrik. Eta etsaiari ere begirunea behar zaiola ikasi nuen, dena kendu diozunean bereziki.
Mendeku hartu eta betiko errezeta ekarri digu GALen alderdiak. Logika horren arabera besteen txanda da orain mendekuen espiralean, eta beste norbaitek esango du «hor konpon». Bizkartzainak bi eratara gera daitezke lan barik.
Horrexegatik negoziatu behar da.

2007-12-16

Balkanetako lezioak

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Kosovo zela gakoa idatzi nuen Montenegroren independentziaren biharamunean. Lagun batek esan zidan Montenegro garrantzitsuagoa zela, Kosovon independentziaren alde %90 baitzegoen, eta Montenegron alde-aurkako proportzioa txikiagoa zenez erreferendumaren garrantzia agerikoa zelako. Gakoa ez ziren lurralde independentistak, ordura arteko haien estatua baizik. Serbia, kasu honetan. Montenegrorekin hizkuntza, kultura eta historiako harreman estuak izan arren, eragozpen handirik gabe «utzi» zion bereizten, Jugoslaviako sei errepubliketako bat izanik. Kosovok, baina, Serbiako lurraldearen haustura dakar, gaur egungo mugen aldaketa. Badakit mundu guztiak esaten duela kasu bakana dela, eta ez dela inorentzako aurrekari izango, baina hori esatea ere aurrekari dela aitortzea da neurri handi baten.
Esanguratsua baita biztanleen %90etik gora independentziaren alde egonik, Estatu Batuen eta Europa mendebaldeko estatu garrantzitsuenen babesa izanik, de facto Belgraden uztarritik aparte ibilita, zeinen zail gertatzen ari den Kosovoren independentzia. Datorren neguan edo udaberrian lortuko du, baina gutxik usteko zuten orain ez asko gaiak zer-nolako buruko minak sortuko zituen. Horretarako ezinbesteko izan da, beste ezeren gainetik, Kosovoko albaniarren talde negoziatzailean alderdietako ordezkariak egotea eta, etxean elkarri txakurrarenak esanda ere, independentziaren aldeko jarrera garbiari eustea interes partikularren gainetik. Abiapuntu horretatik aurrera, dena dago eztabaidagai, baina independentzia ez da negoziagarri.

2007-12-09

Kosovora begira

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Mundu guztiak esaten duenean kasuak konparatzerik ez dagoela, pentsatu behar da: batetik, desberdintasun handiak daudela, mundu edozein gatazkan egon ohi diren legez, eta, bigarrenik, ukatzeko horrenbeste indar erabiltzen bada, prozesuak alderatu daitezkeelako izango dela.
Europako ezkerraren arazo handietako bat mundua bere parametro eurozentriko eta nazionaletan ulertu gura izatea. Eta horren arabera banatu elkartasuna. Herri baten zapalkuntza ez da zapalkuntza eta kito, eta haren aurkako erreakzioa ere ez, noski. Hau da, euskal independentistekiko elkartasuna adieraztekoan, ezkertiarrak direlako izan ohi da, ez independentziarako eskubidea ukatzen dietelako. Gure egitasmoarekin bat datorren neurrian da matxinada bat onargarri, ez jasandako errepresioaren arabera.
Eta jarrera negargarri horretan erridikulu gorena zapaltzaileak heroi bihurtzen direnean gertatzen da, inperialismoak bere interesen arabera egurtu dituelako. Gringoak Milosevici jazartzen bazaizkio, serbiarrek ere onartzen ez duten buruzagi komunista bihurtzen da. Ahmadinejad homofobo eta integristak hortzak erakusten badizkie yankiei, hori bai liderra hori. Bost axola kurduak zapaltzea, homosexualak urkatzea eta komunistak atxilotzea. Saddam Hussein ere martiri, bistan da. Gaur edo udaberrian Putinek indar handiagoa hartuz gero, hura ere galdutako ezkerraren argi? Txetxenia? Zer da hori? Eta albaniar nazionalismoa NATOren jiran dabilenez, serbiarra bultzatu.
Beti etsaiaren doinuan dantzan.

2007-12-02

Euskaldun ehiza

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Kaukaso aldean eman ditugu azken egunak, Kosovo ostean konpontzeko geratzen diren gatazken berri izateko. Baina ikusi dugu gure interesa bestekoa dela hemen gurekiko daukatena, euskaldunon berezitasunagatik batetik, baina baita mendebaldeko herrialde baten naziotasun arazoak zelan bideratu daitezkeen jakiteagatik. Pasioak gidatutako herriak izatearen ospea daukate, eta konplexua ere badaukate mendebaldarren aurrean.
Baina mendebaldean gutxik bezala ulertzen dute Espainiarekin bizitzeko ezintasuna. Independentismoa ez dela gauza etniko edo nazionalista hutsa, hain gutxi banderekin, armadekin eta mugekin zerikusia daukan zerbait. Auzo basati batekin edozein harreman ezinezkoa da, beste barik. Edozein arazoren aurrean, bost axola ideologia, erantzuna euskaldunen ehiza daukan estatuarekin ezer gutxi egin daiteke.
Hauteskunde bezperatan iheslari ehiza egon ohi da Ipar Euskal Herrian. Eta botoak horrela irabazten diren herrialdeekin adiskidetasun harremana oso zaila da. Okerrena da anestesiatzea ere lortu duela hainbeste jipoiren ostean. Egunkariak itxi, alderdiak debekatu eta torturaren biktimak gezurtitzat aurkezten diren lekuetan, zaharrak berri.
Horixe da dagoena. Kaukasoko elurtea baino hotzagorik ez zegoelakoan, hara albistea. Berriz ere euskaldun ehiza abian. Gure auzoan bakarrik, hiru ohe huts gehiago, eta zenbat herri eta zenbat auzo Euskal Herrian.
Zeinen garestia den euskaldun izatea. Eta zeinen merkea euskaldun ehiza.

2007-11-25

Europako ereduak

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Sarri ibili izan naiz Europako hizkuntza egoerak aztertzen, inguruko estatuetatik hasi eta Sobiet Batasun ohiraino. Iaz inbidiaz idatzi nuen Estoniatik, merkataritza zentro bateko liburu-dendan estonierazko liburuek zuten leku garrantzitsua ikusita. Letonian ere urrats ausart eta askorentzat gogorregiak hartu dituzte, eta hala ere ez daukate horren argi letonieraren etorkizuna. Malta ere eredu ederra da elebitasunen bat posible dela uste dutenentzat, hango diglosia onartuta ere.
Kaukaso eskualdean egun batzuk daramatzagu, Turkiatik pasa ostean. Azken horretan aspaldi genekiena berretsi dugu, kurduekin bezala, Itsaso Beltzaren inguruko laz herri kaukasiarraren arrastorik ere ez dago idatzita. Jendeari galdetu behar. Ez da kasualitatea Europan galdutako azken hizkuntza, Ipar Kaukasoko ubikhera, Turkian hil izana, Errusiaren inperialismoa egon arren atzean: XIX. mendearen amaieran, ubikh guztiak Kaukasotik kanporatu zituzten. Garbiketa etnikoaren ospakizuntzat jo dute kaukasoar askok 2014ko Neguko Olinpiar Jokoak Sotxi hirian egitea, ubikh herriaren bihotzean.
Georgian, berriz, desagertu dira errusierazko seinaleak. Georgierazko alfabetoa eta ingelesezko itzulpenak daude. Georgiatik independentzia aldarrikatu zuen Abkhazian, berriz, badaude abkhazierazko idatziak, biztanleen erdiak ziren georgiarrak kanporatu eta gero abkhaziar hiztunak asko dira, baina errusiera da alde guztietan jaun eta jabe. Itzultzaileak biak jakin arren, lehendakariak errusieraz eman digu elkarrizketa.
Bagenekien independentziak ez duela hizkuntza salbatzen. Baina burujabetasunik gabe, kito dena..

2007-11-18

Eztabaida, ez mehatxua

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Irlanda eta Euskal Herriko kasua desberdinak dira». «Eta Quebec?». «Baita». «Eta Eskozia?». «Mmmm... ez dira, berdinak. Gainera legearen aurka doa». «Orduan legea aldatu beharko da, ezta?».
Askotan alferrikakoa dela jakin arren, espainiarrekin eztabaidatzeak badakar poz txiki bat: beti irabazten diezu, haien argumentuak sobera ezagunak zaizkizulako eta haiek gutxitan entzunak zureak. Baina tranpa ere egiten dute: legearen aurkako argumentuaren hutsala argi utzi eta jarrera itxietan Britainia Handitik baino Turkiatik hurbilago daudela esaten diezunean, «baina independentziarekin automatikoki EBtik kanpo geratuko zinateke, ekonomia hondoratu egingo litzaizueke» eta antzeko mezu katastrofistekin hasten dira.
Eta hori da gure lehen garaipena. «Ezin da eta kito» jarreratik beldurraren argumentuetara pasa dira, eta hor irabazteko aukera guztiak ditugu. Horrantz lerratuta, bidearen zati handia dago eginda. Baina argi utzi behar zaie hori dela bidea, ez konstituzio eta armen mehatxua, eztabaidarena baino. Aipatu EB, ekonomia, Espainiako futbol liga eta ea Athletic-Lemoa derbia gura dugun, gura duzuena aipatu, esan gezurrak, baina hitzera mugatu, eta utzi azkena geuk esaten.
Faroe uharteak erreferenduma egitear zeudela, Danimarkak esan zuen faroetarrek proposatutako hamabi barik lau urtez baino ez ziela eutsiko diru-laguntzei independentzia ostean. Eta galdeketa atzeratu egin zuten. Baina inork ez dauka zalantzan Kopenhagen Faroeek soka moztu gura dutenean hala egingo dutela. Ea Espainiak armen mehatxua baztertu eta ekonomiarenari heltzen dion behingoan, erabakia errespetatzen duen seinale.

2007-11-11

Pixka bat es mucho

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Inoiz zerbait ikasi eta berbetan hasi orduko utzi zutenei, A eta gainontzeko ereduetan euskaldundu ez direnei eta antzeko kasuetan egon direnei zuzendutako kanpaina omen da «pixka bat es mucho» dioen hori. Erroldetan «ia euskaldunen» (baina erabat erdaldun) multzo nahasgarri horretan agertzen den kopuru horri. Mendebaldeko Hizkuntza Sailburuordetza sarri kritikatu badut ere, lelo indartsua eta kanpaina interesgarria abiatu dutela onartu behar diet oraingo honetan.
Badago, noski, hanka sartzeko lotsaz euskara erabiltzen ez duenik. Baina aitor dezagun, gehienetan erosotasun hutsa da, euskara eskolako hizkuntza izan arren etxean eta kalean entzun eta erabilitakoa errazago zaie eta kito. Horregatik, hurrengo urratserako sasoia ere bada. Euskara guay-aren leloarekin ezingo dugu beti jarraitu, behartzen ibili barik, euskaraz ikasitakoa zoriontsuago izango dela sinetsarazi guran.
Ez dago 'aprende español' edo antzeko lelorik kalean. Bilbora, Gasteiza, Baionara iritsitako errumaniarra ez du inork limurtzen espainiera edo frantsesa ikas dezan. Badaki beharrezko duena. Guggenheim inguruko hoteletako langileek badakite ingelesez jakin behar dutela, inork esan gabe ere. Euskararen erabilera garrantzitsua da, baina ez hainbeste, ezagutza oraindik horren apala delarik eta indibidualismoa hain garrantzitsua den sasoian. Bost axola okinak, tabernariak, harakinak Argentinako gazteleraz, errumanieraz edo woloferaz egiten duen etxean, niri euskaraz bizitzen uzten didan artean.
Noiz arte izango gara komunitate ikusezina? Noizko leloa: euskaraz ez dakienak ez digu euskaraz bizitzen uzten?.

2007-11-04

Mendebaldetik

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Internazionalismoa Kuban legez etxetik hurbil (eta etxean bertan) landu behar dela jakin genuen antzina. Galizia eta Asturiesen arteko harremana triste samarra da ikuspegi horretatik. Asturierari buruzko erreportajea prestatzen nenbilela, «asturiarrek galiziera baztertzen dute» esaten zuten mugako hizkeren galiziartasuna ukatzen omen zutela eta. Asturiar abertzaleek, berriz, «gerran faxistak bezala datoz Galiziatik Asturies konkistatzera». Beste horrenbeste jazo izan da Leon/Lliongo O Bierzo/El Bierzu haranean. Eta hegoalderago, berriz, Portugalgo Miranda herrian, ofiziala da asturieraren hizkera den mirandera.
Compostelako idazleekin oso harreman ona izan dut, baina ezin gaia atera. Asturiarrekin saiatutakoan ere, txinpartak egoten dira. Ekialdeko euskaldunek Pirinioetarantz jo ohi duten legez, mendebaldekoon eta asturiarren artean ere sinpatia handiak egon ohi dira, herri gutxitua izatetik bezainbat industriaren txikizioaren ondorioengatik. «Lehen barrikadan zeuden denak zerbitzari dihardute gaur» esan digu Cudieruko mutil batek, triste. Gero auto barruko BERRIAko aleari erreparatu dio. «Ez zuten itxi?». Azaldu diogu, eta gehiago sutu da, «ez dute ezer errespetatzen, lotsa ere galdu dute». Lugoko Galeuscan bai, baina horrelako jarrerak nekez aurkituko dituzu oraindik oso fragazale diren Galiziako herrixka gehienetan. Eta asturiar idazleek ez dute ahazten galiziarrek itxi zietela atea Galeuscan sartzea eskatu zutenean.
Eta ezin ahaztu asturiar haren galdera: «Ourense (Galizia) idazten baduzue, zergatik Oviedo (Asturias, Espainia), eta ez Uvieu (Asturies)?».

2007-10-28

Kanpo begiradak

BERRIAko Larrepetit

Euskal Herrira egindako bisitaren berri eman du egunotan Al-Jazeerak. Haiekin grabatzen ibili zen kameralari batek ziostan harrituta joan zirela, inoiz ez ei zuten horrelakorik ikusi. Iraken, Afganistanen eta hainbeste herritan ibili denaren aldean gureak etxeko gatazkatxoa ematen zuela esan nion. «Horixe bera esan nien, baina haiek berriz, ezetz, Iraken eta Afganistanen gertatzen denaren berri ematen dutela, badakiela jendeak, baina Europako Batasunaren bihotzean horrelako egoera antidemokratikorik pentsatzea, eta inon eskandalua ez izatea askoz harrigarriago dela esan zidaten».
Antzeko argumentua aipatu zidan duela hil batzuk adierazpen askatasunari buruzko dokumentala grabatzen ibili zen Londresko taldeak. Myanmarren, Maldivetan, Errusian eta beste hainbat herrialderen ostean gurea txiki-edo geratzen zela esan zieten elkarrizketatuek ere. «Hau okerragoa da. Ez da zuzena agian, baina badakizu haren berri. Urtero milioika britainiarrek bisitatzen duten EBko herrialdean horrelakorik izatea askoz gogorragoa da».
«Hau ez da Espainia» erantzun berri du alderdi kurduko buruzagiak, legez kanpo uzteko arriskua aipatu diotelarik. Lehen «hau ez da Turkia» esaten zen. Baina Espainia demokrazia homologatua da oro har, beste estatuen antzeko miseriekin, salbuespen bakar batekin. Aznarren urrats faxisten sasoian pentsatu nuen beste aldera begiratu zuela Europak, kiratsa ez hartzeko, urte gutxian «konponduko» zuelakoan. Baina denbora badoa, eta borondaterik ez denean, presioari ere leku egin beharko dio Europak. Estrasburgok behingoan Batasuna auziaren deliberoa emanez, adibidez.

2007-10-21

Ehun falta

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

--Batasuneko hemeretzi kide preso jadanik.
--Ehun falta, lehengoan Txema Monterok esandakoaren arabera. Martxora bitartean 120-130 abertzale espetxeratuko zituztela zioen.
--Lehen ere bagenekin denak balio zuela, eta GALen beso politikoa zegoela aurrean, haien hizkera erabilita. Baina borondatea bazegoela pentsatu gura genuen.
--Nik espainoletan espainolen agertu gura zutela pentsatu nuen hasieran, baina itxura gehiago hartzen ari da mendeku gose hutsez ari direla.
--Bada, haiek ere badakite ezker abertzalea zertarako den gai, eta ez dakit ez ote duten gutxietsi.
--Bizkartzainen aurka joateak ezintasuna adierazten du, askoren iritzian.
--Ez derrigor. Biktima eta mehatxatu guztiak berdinak badira, haiei ere bizkartzaina jarri? Bizkartzainaren bizkartzaina? Espiral absurdoaren seinale da, konponbidea zeinen erraza den jakinda gainera.
--Andoaingo alkatearen alabari erasotzeak ere mendeku itxura handia dauka.
--Hor ez dakit ez ote dabilen beste eskuren bat.
--Beraz, kritikatzen duzu.
--Ez dut uste kale borroka izan denik.
--Baina hori tranpa da. Aurka zaudela esan beharrean, «beste norbait izango zen» diozu, eta aldarrikapena iritsi eta «gureak» direla jakitean, isildu.
--Donostian ere pasa omen zen. Bidenabar, lotsa gutxi behar da faxismo bat beste faxismo batek gerarazi zuela esateko.
--Baina hor harro igartzen zaituztet balentria horrekin. Ez ziren pasa.
--Kolosala izan zen, Kalaportun bezala.
--Ez zara Ondarroaz ibiliko, ezta?
--Beno, zero botorekin alkatetza dutenek ez dute inoiz arazorik izan galdutakoa erosteko, edo hura ere ebasteko. Atsotitzen liburuan dakar: Huhuñerean hoxtuak bulea.

2007-10-14

Konparazioak

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Sosegua eskatzen zion presidenteari El País egunkariak herenegun. «Aurrekaririk gabeko egoera batera iritsi da, erraz asko (indarkeriak) gora egitea eragin dezakeena (...) Iraganarekin konpondu beharreko arazoak ditu. 1,5 milioi lagunen sarraskiaren erantzule izan zirela ukatzea kezkatzekoa da». Turkiaz, armeniarrez eta kurduez ziharduen, noski. Ezaguna da Hitlerrek Holokaustoa bultzatzeko egindako aipua («nork ditu gogoan armeniarrak gaur?»), baina otomandarrek ere mende erdi lehenago errusiarrek egina oroitzen zuten: Kaukasoko hainbat herrialde hutsik geratu ziren, eta Anatoliara ihes egin zuten milioika kaukasiar musulmanek. Mundua isilik, AEBek sarraskigintza berean baitziharduten Ipar Amerikako indigenen aurka. Kate horrek espainiarrek oraindik ospatzen duten genozidiora garamatza. Ez ziren bakarrak izan, badakit, baina Liverpoolek esklabotzaren zentroa ireki du, Berlinek damua agertu du, eta Londresek ez dio Eskoziari mehatxu egin. Ankarak eta Madrilek iraganarekiko preso jarraitzen dute, XXI. mendera egokitu ezinik. PKK gogor ari da jotzen, eta kasu nitrometanoa ETAk hartu badu. Metropoliek egin dute gerra apustua, eta erresistentzia armatuen aurrean zibilak bazterrean gaude. Edo agian ez, ELAri jaramon eginez gero. Ez da Imaz izan transbertsalitatean sinetsi duen bakarra.


Azken lerroak asteon hildako Mehmed Uzunentzat dira. Espetxean alfabetatu eta kurdueraz idatzi zituen nobelak, ofizialki existitu ere egiten ez zen mendiko hizkuntzan. Turkiarrek gorroto zioten, baita armak hartu baina hizkuntza utzi zutenek ere. Hori ere badakigu zer den.

2007-10-07

Inpunitatea

BERRIAko Larrepetiten argitaratua

Duela hamar urte oso larria izan zen Mahai Nazionalaren espetxeratzea. Epaiketa luze baten ostean iritsi zena poliziaren paperak sinatze hutsez egin daiteke gaur. Epe berean nabarmen egin du behera borroka armatuaren ekinak, eta azken bost urteotan egindako erasoek ez dute inoren eliminazioa helburu izan, bueltarik ez duten hanka-sartze larriak egonda ere.
Estatuaren aldetik, berriz, inpunitatea mugagabeko mailara iritsi da. Ziur naiz orduko aitzakia berberak balia litezkeela hedabideak ixteko ere (bidenabar, Egunkaria-ren itxiera eta kazetarien tortura lehendakariari bidalitako mezu gisa ikusi dute askok, edozertarako prest daudela argi uzteko. Kasualitatea orain ere Ibarretxek usin egin eta ezker abertzalea egurtzea). Hauteskundeak hurbildu ahala zeinen espainol eta gogor diren erakusteko prestatu duten jai-egitarauan EHAK eta EAE-ANV suma daitezke.
Ez dakit ezin duelako edo beste estrategiaren batengatik den borroka armatua hain apala. Duela hamabost urte bide politikorik ez zegoelako armatua aldarrikatzen zuenak arrazoibidea indartua behar luke 2007ko egoeran, orduan zilegitzat zeukana gaur are zilegiago izango dela eskubide zibilik gabe geratu garen honetan.
Baina zilegitasuna eta ahala ez da gauza bera. Gringoek hiru mila hilkutxa behar izan dituzte iritzi publikoak Iraketik alde egitea komeni dela esan arte. Fujimori ere preso dago egun, baina inkestek Sendero eta MRTAren borreroari eskertzen diote «segurtasuna» ekarri izana.
Gurean ez dago eseri ezean askoz latzagoa izango dela sinetsaraziko dien indarrik. Martxora arte behintzat, hobe etxean, aktiboki ezin denean pasiboki eusten jakin behar da. Egurra ari du.