Genozidioak

Berrian 2006-X-15ean argitaratua

Arrazarena Hispanitate egun bihurtu zuten, eta PSOEren gobernuak aurten hori ere aldatu gura izan duela iruditu zait. Jai nazionalaren eguna deitu diote euskaraz ere egindako iragarkietan, nolabait uztailaren lauarekin eta hamalauarekin parekatu guran edo. Herri handi guztiek dauzkate euren miseriak, baina lotura gutxi urriaren hamabian ospatzen denaren parekorik. Kolonialismoak, arrazismoak, munduko gaurko desorekek, Ameriketako genozidioa eta Afrikako lau mendeko esklabo-merkataritza daukate iturri, eta horiek Kolonen lehorreratzea abiapuntu. Badakit Gaztelako ontziak heldu ezean portugesak laster zirela han, edo frantsesak edo holandarrak edo ingelesak... Historia historia da, baina besterik da pasarte ilunenak ospakizun bihurtzea. Bere historiaz lotsa den herri bakarra Alemania izango da ziur aski.

Ostegunean bertan galarazi zuen Frantziak armeniarren genozidioa ukatzea, eta Orhan Pamuken Nobel Saria jakinarazi zuten. Genozidioa salatzeagatik epaitu duten berberak kritikatu du Frantzia, salatzeko legez ukatzeko eskubidea dagoela jakitun. Eta frantsesa jarrera harroa delako, odolez betetako bere historia berrikusi gura ez duenarena. Inperio izan diren herri gehienetan dago bere krimenekiko jarrera errebisionista. Geuk ere izan dugu gure putakume galeria munduan barna inoren mertzenario lanean, baina inperiorik ez. Osterantzean militar euskaldunak ibiliko ziren Iruñean, euskalduntasuna munduan inposatu eta hedatzeaz harro. Aukeran, nahiago Berara joan.

Euskaldunak eta euskal herritarrak

Argian 2057. zenbakian argitaratua

Badakigu euskal herritar guztiak ez direla euskaldun. Baina euskaldun guztiak euskal herritar ote? Euskal Herriko biztanle gehienak ziur aski jatorri euskalduneko erdaldunak dira. Ez ditzagun ahaztu halaber, gaurko milaka euskaldunek ez dute arbaso euskaldunik. 50-60etako inmigrazioa antolatzeko aukera gutxi egon zen, oraindik ere mesprezuzko berba asko dago, euskararen galeran izandako eragina herri gutxi batzuetara mugatu arren. Inmigrazio berri honek badakartza aukerak. Latinoamerikarren salbuespenarekin agian, hizkuntza ikasteko prest datoz, hala behar izanez gero. Baina euskara «behartzea»ren konplexua daukagu. Alde gizatiarretik batetik -horren larri irudikatzen dugun pertsona zelan behartu, geuk ere ondo dakigun bezala, ezertarako beharrezko ez den hizkuntza ikastera?- eta hipokresia ere badagoela jakitun bestetik: orain arte hainbat eta hainbat abertzaleri, senideri, laguni, «barkatu» diogun kontraesana, zelan behartu heldu berriari? Integrazio-tresna aipa genezake, espainiarrek eta beste herri askok argi daukaten moduan. Leku askotan naziotasuna hartzeko beharrezko izaten da hizkuntza jakitea. Baina herri honetako gehienak polito «integratuta» bizi dira euskararen inolako beharrik gabe, euskaldunak ikusezinak bagina legez. Badakite aski dutela erdaraz bizitzea. Makurtuko gara eurenera. Alde espainolistek sarri salatu dute dirutza xahutu izana oso emaitza urriak lortzeko, eta onartu beharko diegu ez dabiltzala okerregi. Alderantzizko froga egin dezagun osterantzean: emandako urratsekin jarraituz gero noizko Euskal Herri euskalduna (barkatu, gaur ez da politikoki zuzena, erabil dezagun terminologia ofiziala, beraz: noizko hizkuntza ofizialetan -gutxienez- elebidun den Euskal Herria?). Argi dago: inoiz ez. Onar dezagun badagoela biztanleriaren zati bat inoiz ez dena euskaldunduko, baina noizko gainontzekoa? Esan hamar, hogei, berrogei urte, baina jarri epeak, eta bideak eta betebeharrak. Etorkinak ditugu horretarako jarrera malguena daukatenak. «Euskaldun» nozioari ondorio politikoa ematea. Euskal herritar oro euskalduna ez dela onartuta ere, euskara «behartu» gabe ere, saritu euskararen ezagutza, horretarako modurik errazenean: euskaldun orok euskal herritar izateko eskubidea aitortuta. Ondorio guztiekin, noski, paperak, lan-eskubidea eta abar, edozein europarrek dituen eskubideak aitortuta. Labur-labur: euskaraz dakienak automatikoki baditu paperak. Euskalduntzen dena euskal herritarra dela aitortzea baino ez da. Eta kito euskararen inposaketaren, hizkuntzaren zailtasunaren eta antzeko aitzakiak. Orduan bai Euskal Herri euskaldun eta koloreanitza. Baina, noski, horretarako euskal herritartasuna badela onartu beharko da aurrez.

Kazetari bat hil dute

Larunbatean heldu zen albistea, labur: «Kazetari bat hil dute Moskun». Beste bat, pentsatu nuen, Vladimir Putinen zerrenda luzean bat gehiago. Beste bat zen, baina ez zen edonor. Anna Politkovskaia zen ziur aski iragarritako hilketarako txartel gehien zuen kazetaria Errusian, baina horrexegatik ez genuen sinetsi gura gai izango zirenik.
Bere ausardiak, kazetaritza-lanek eta salaketek Mendebaldean lortutako oihartzunak nolabaiteko bizi-aseguru zituela sinetsi gura genuen. Sinetsi beharra geneukan, idaztea eta kazetaritza lan duinak ez eze beharrezkoak direla erakutsi digun emakume honengan.
Inork gutxik egin ez duen lan arriskutsuan ibili zen Anna Politkovskaia, Txetxeniako basakeriei buruzko zertzelada bakanak berari esker heldu dira Mendebaldera hein handi batean, Errusiako ustelkeriaren eta Kaukasoarekiko politika arrazista genozidaren berri eman digu, Putinen atzeko patioan sartzea debekatuta dagoen sasoiotan.
Bagenekien arriskutsua zela, hegazkinean pozoitzen saiatu dena atzera ere saiatuko dela, eta agian beldur ginen Groznin edo Ingushetiako bazterren baten betiko desagerraraziko ote zuten.
Moskun gertatu zen, egun argiz. Lapurretatik eta hilketatik bizi direnek beharrezko duten iluntasuna erdietsi dute, lapurretan eta genozidioan lasai jarraitzeko.
Guri salatzea baino ez zaigu gelditzen, amorrua adieraztea aldez edo moldez Anna Politkovskaiaren ahotsa isilarazteak mesede egiten dien kriminal guztiei. Hori, eta Izua Txetxenian, Gerra zikin bat, Txetxenia: Errusiar desohorea eta Putinen Errusia bezalako liburuak berrirakurri eta zabaltzeko konpromisoa.

Zelan emititu bost ordu euskaraz

Berrian 2006-10-8an argitaratua
Egin ezazue gura duzuena, inork ez du ikusiko», esan zien enpresako arduradunak lau gidoilariei. Hori du abiapuntu Tonino Benacquistaren Saga eleberriak. Frantziako telebista-kate bateko jabeak, legeak agindutako barne-produkzioko gutxieneko orduak bete ez dituztela ikusita, kuotari eusteko telesaila agintzen diete protagonistei. Ahalik merkeen, goizaldeko ordu txikietan emitituko da, inork ikusi ez arren.
Nobela hura etorri zitzaidan gogora lekuko telebisten araudia irakurrita. Eskualde gehienetan 19 ordu eta hamabi minutu emititu ahalko dituzte erdaraz, eta gainontzeko ia bost orduek euskaraz beharko dute. Barne-produkzioak hor ere telebistan orokorrean dagoen mailan egon beharko ei du, eta gainontzean ez nuen mugapen gehiagorik ikusi araudian.
Bizkaian, Gipuzkoan eta Araban lau ordu eta 48 minutukoa izango da euskararen kuota, 24 orduz emitituz gero. Gutxienez lau orduko barne-produkzioa eskatzen denez, horietatik 48 minutuk beharko dute gure hizkuntzan.
Tristeena da egun erdara hutsezkotzat ditugun kate batzuk kuotatik hurbil dabiltzala, tartekako kirol-emanaldiren bat, musika-programen aurkezpena eta duela hogei urteko euskara ikasteko programak emititzen. Ez dirudi oso zaila «euskararen hesia» gainditzen. Bestela, beti egongo da falta diren minutuak goizaldeko ordu txikietan ematea. Eta pornoak audientzia handiegia badauka kentzeko, merke-merke azpititulatu euskaraz eta hortxe beste ordu eta erdi. Kitto horrela kuotatxoen arazoak.

Euskaldunak eta euskal herritarrak

Argian 2057. zenbakian argitaratua

Badakigu euskal herritar guztiak ez direla euskaldun. Baina euskaldun guztiak euskal herritar ote? Euskal Herriko biztanle gehienak ziur aski jatorri euskalduneko erdaldunak dira. Ez ditzagun ahaztu halaber, gaurko milaka euskaldunek ez dute arbaso euskaldunik. 50-60etako inmigrazioa antolatzeko aukera gutxi egon zen, oraindik ere mesprezuzko berba asko dago, euskararen galeran izandako eragina herri gutxi batzuetara mugatu arren. Inmigrazio berri honek badakartza aukerak. Latinoamerikarren salbuespenarekin agian, hizkuntza ikasteko prest datoz, hala behar izanez gero. Baina euskara «behartzea»ren konplexua daukagu. Alde gizatiarretik batetik -horren larri irudikatzen dugun pertsona zelan behartu, geuk ere ondo dakigun bezala, ezertarako beharrezko ez den hizkuntza ikastera?- eta hipokresia ere badagoela jakitun bestetik: orain arte hainbat eta hainbat abertzaleri, senideri, laguni, «barkatu» diogun kontraesana, zelan behartu heldu berriari? Integrazio-tresna aipa genezake, espainiarrek eta beste herri askok argi daukaten moduan. Leku askotan naziotasuna hartzeko beharrezko izaten da hizkuntza jakitea. Baina herri honetako gehienak polito «integratuta» bizi dira euskararen inolako beharrik gabe, euskaldunak ikusezinak bagina legez. Badakite aski dutela erdaraz bizitzea. Makurtuko gara eurenera. Alde espainolistek sarri salatu dute dirutza xahutu izana oso emaitza urriak lortzeko, eta onartu beharko diegu ez dabiltzala okerregi. Alderantzizko froga egin dezagun osterantzean: emandako urratsekin jarraituz gero noizko Euskal Herri euskalduna (barkatu, gaur ez da politikoki zuzena, erabil dezagun terminologia ofiziala, beraz: noizko hizkuntza ofizialetan -gutxienez- elebidun den Euskal Herria?). Argi dago: inoiz ez. Onar dezagun badagoela biztanleriaren zati bat inoiz ez dena euskaldunduko, baina noizko gainontzekoa? Esan hamar, hogei, berrogei urte, baina jarri epeak, eta bideak eta betebeharrak. Etorkinak ditugu horretarako jarrera malguena daukatenak. «Euskaldun» nozioari ondorio politikoa ematea. Euskal herritar oro euskalduna ez dela onartuta ere, euskara «behartu» gabe ere, saritu euskararen ezagutza, horretarako modurik errazenean: euskaldun orok euskal herritar izateko eskubidea aitortuta. Ondorio guztiekin, noski, paperak, lan-eskubidea eta abar, edozein europarrek dituen eskubideak aitortuta. Labur-labur: euskaraz dakienak automatikoki baditu paperak. Euskalduntzen dena euskal herritarra dela aitortzea baino ez da. Eta kito euskararen inposaketaren, hizkuntzaren zailtasunaren eta antzeko aitzakiak. Orduan bai Euskal Herri euskaldun eta koloreanitza. Baina, noski, horretarako euskal herritartasuna badela onartu beharko da aurrez.

Mugak eta bide-seinaleak

Berrian argitaratua 2006-10-1ean
Curoniako penintsula munduko paraje berezienetakoa da. Ehun kilometro luze eta kilometro bat baino gutxiago zabal lekurik estuenean. Dunak, Baltikoa eta Curoniako aintzira alde banatara, pinuak eta hegaztiak, eta halako batean, parke nazionalaren erditik doan errepidean muga-seinaleak ageri dira, eta mugaldeko parafernalia: banderak, poliziak, diru-trukeak, miaketak, hesiak. Duela hamabost urte existitu ere egiten ez ziren zazpi muga zeharkatu ditut azken egunetan. Erraz askoak egun Europar Batasunean dauden herrialdeetakoak, zorrotzagoak EBtik kanpora dauden estatuetakoak... eta denetan zorrotzenak, atzera ere Batasuneko lurraldera sartu gura izanez gero, kanpotik barrurakoak. Gure Europa hau geroz eta gotorrago dago, itsasoa militarizatu hegoaldean eta ekialdean hesiak jaso, beti barbaroen beldur.
Mugazainari pasaportea eman eta agiriak zekarrena zekarrela euskalduna nintzela esan nion, armadunen aurrean eurak gura dutena izan ohi naiz paretik bizkor kentzeko balio badu, baina aizue, lituaniarra zen. Irribarre egin zidan. Gero autobusean aldamenekoak galdetu zidan: baina horixe bera gura duzue zuek, ezta? Esan nion nire inbidiak ez zeukala zerikusirik Ebro gaineko zubietan ikurrinak, hesiak edo pasaporteak eskatu eta miaketak euskaraz egingo zituzten poliziekin.
Mugak muga, hemengo errepide-seinaleetan Minsk, Helsinki, Varsovia, Berlin bezalako lekuak irakurtzen dituzu, bisarik eta mugarik ez baleude legez. Gurean oraindik mundua Pirinioetan edo Bidasoan amaitzen dela iragartzen duten "Frantzia" horiek ageri dira.
Baina nire inbidia Vilniusko geltokiko kioskoan dago, zabor-aldizkari mordo hori lituanieraz ikusita. Etxeratzeko ordua da.

Hamaika eta kuotak

Berrian 2006-9-24an argitaratua

Telesail amerikarrak ingelesez, latinoamerikarrak gaztelaniaz, errusiarrak errusieraz, dena azpititulatuta, eta beste bi, hiru, lau kanal bertako hizkuntzan, estonieraz, letonieraz, lituanieraz. Asteon ezagutzeko parada izan dugu. Elebakar jokatzen dute, eleanitz izateko bide bakarra delakoan, diglosiak ito ez ditzan.
Euskal Herriko hiri handienean dozena erdi telebista kate ditugu, denak erdara hutsez. «Hutsez?» Ez, antza, euskarak ba ei dauka bere zenbatekoa zenbaki orokorretan. Doako egunkariak ez dira telebistak baino gutxiago izango, horiek bai ia elebakarrak, ingelesezko orrialdea daukan hori salbu. Mende laurden -gutxienez- hizkuntza normaldu guran. Telebista kateen ehuneko hogeita bost euskaraz geneukan behinola, gaur ez da ehuneko bostera heltzen. Ez genituen hamaika telebista nahi, baina baditugu, euskaraz nahi ditugu.
Oraindik kuoten gaineko eztabaidak dituzte batzuek, azpitituluekiko itsu asko dagoen legez. Gureak baino nabarmen indartsuago diren hizkuntzek ingelesaren oldarretik babesteko neurriak hartzen badituzte, zelan jarri zalantzan kuoten beharra? Argi eta zehatzak: euskaldun edo ia euskaldun kopurua izan kuotarako neurgailu, zehaztu beharra dago euskaraz zer -inori erositako produktu zaharrak edo norberak ekoitziak- eta noiz -goizaldeko ordu txikietan euskararen zenbatekoa polito igo daiteke, gaia arautu ezean- egiten den.
Oraingoz inbidia baltiko honekin jarraituko dugu, telebistan eta, batez ere, kalean. A, eta ongi etorri, Hamaika.

Eta kitto Urruzuno...

Lo gutxi eginda amaitu ohi dira Urruzuno lehiaketako egunak, eta halaxe ekin diot nik ere, urruzunotarrak Frankfurtera bidean egon behar duten honetan. Vilniusen gelditu naiz bakarrik, aukera aprobetxatu eta inguruko herrialde ezezagun horretatik txangoa egiteko asmoz. Baina bakardadearen zama ere ez da erraza hamar egunez gauak eta egunak eta bisitak eta parrandak eta literatura ahalik ondoen elkarbanatzen ahalegindu ostean. Badirudi isiltasun handi batek hartu duela Vilniusko txoko hau, bisatua noiz amaituko zain nagoela. Bitartean, erraz irudikatzen ditut hegazkineko barre eta malkoak, oroitzapenen jiran. Urnieta, Lekeitio, Oiartzun, Vilnius, gaur gaua euskalkiz eta azentuz jantzi da, luze jo du, nekea aldean. Eta irribarrea egun eder horiengatik, geuk eman behar genuelakoan, neka-neka, zelan indarberritzen garen ikusiz, egite hutsean sormena zelan lehertzen den so. Ea zer dakarren mugaz bestaldeak.

Inbidia

Berrian 2006-9-17an argitaratua

Jauregi inguruko zalaparta ikusita, hurbildu zaio turismo-gidaria sarrerako ertzainari, eta gazteleraz galdetu dio zer gertatzen den. Hark euskaraz erantzun dio, eta herritarrak, haserre, gazteleraz erantzuteko agindu dio. Poliziak, berriz, ezetz, «zuk euskaraz jakin beharko zenuke, eta ulertu ere egiten duzu» ihardetsita. Ez dirudi oso anekdota sinesgarria, baina halaxe entzun dugu hemen, Baltikoko errepubliketan. Hamabost urtean, euskararen legeen denboraren erdian. Pentsa, BERRIA bera kide den hizkuntza gutxietuetako hedabideen Midas elkarteko kide dela egun Letonian errusieraz argitaratzen den egunkaria.

Poesian berrogeita hamar liburu berri urtean eta helduentzako nobelak apurtxo bat gehiago, neurri apal horretan dago estonierazko literatura, euskarazkotik hurbil samar. Estonierak berak milioi bat hiztun pasatxo ditu, ofizialki euskarak dituenak baino apur bat gehiago. Halako batean estatistiketatik kalera irten eta Tallinn hiriburuan -zer esanik ez, herrietan- estoniera nagusitasun osoan dagoela ikusten duzu, gazteak estonieraz dabiltzala, denek ingelesa -noizko ehortziko dugu bikoizketa eta azpitituluak hartu?- eta askok errusiera onartu baino hobeto ezagututa ere, etxekoa jaun eta jabe. Eta sartzen zara euskarak sinbolikotik beherako presentzia izan ohi duen saltoki horietako batean, liburu dendarik komertzialenean, eta sinetsi ezinik begiratzen dituzu aldizkari koloretsuak, itzulitako liburuak, bertako egileenak, onak eta txarrak. Eta bejondeiela eta sekulako inbidia diegula baino ezin diegu esan.

Lehen geltokitik abian

Etorri ginen eta bagoaz. Urruzunotarren lehen geltokia atzean uztear, hegoalderantz egiteko txanda heldu da, askok mapan ondo kokatuko ez lituzketen hiru herrialdeetatik bigarrenera. Lau egun bete izan dira Estonian, Tallinngo Alde Zaharra turista berriez eta mota guztietako ostatuz beteta. Eta estonieraz dena.

Hogei urte bete ditu Urruzuno lehiaketak, orduko irabazleen sasoian egungoak jaio barik zeuden. Bitartean ehunka gazte urruzunotar, gipuzkoarrak gehienak, bizkaitarrak gainontzeko ia guztiak, arabar, nafar eta lapurtar bakanak, beti gutxiegi. Inoiz baino urrunago heldu gara aurten, inoiz baino hurbilago dauzkagun herrialdeetara. Urruzunoko lehen bidaietan estaturik ez zeukaten herrialdeeak ziren, hizkuntza errusieraren betiko mehatxupean. Gaur independente dira, iparreko latitude honetan posible den berotasun handienean hartu gaituzte, eta halaxe erantzuten saiatu urruzunotarrak. Ez da falta parrandarik, ez da falta musikarik, ez da falta poesiarik.

Estonian Institute eta Estoniako Idazle Elkartekoekin egoteko aukera izan dugu, independente ere hizkuntza txikia dutela jakin dugu, literatura txikiak ere zelan defendatu daitezkeen zerbait gehiago ikasi dugu. Maite dugu txikitasuna, halaxe etorri gara Tartu unibertsitario honetara, eta halaxe eroan gaituzte gaurko bideek Värska-ra, setu etniako kideek munduan daukaten txokora. Altzairuzko Hesi berriak Setumaa erdibitu eta Errusiaren menpe utzi du setuen lurraldearen bi heren. Gutxi dira, antigoaleko ohitura eta hizkuntzari tiraka, naturaren harreman berezi horri eutsi diote eta halaxe heldu gara aintzira, lautada eta baso arteko mugaldera. Itzuleran, pinudiek babestutako hilobiak, mendetako historia; aldamenean, bide galduen ertzean taberna txikiak, denak wifi. Ahots txikiak, munduari geure talaiatxoetatik oihuka.

Dodotik ziber-uhartera

Berrian argitaratua 2006-9-10ean

Mascarenhas artxipelagoa Indiara bidean geltoki garrantzitsuena izan zen mendetan. Esperantza Oneko Lurmuturra igarota, edateko urez hornitzeko uharteak ziren. Portugaldarrek biztanlerik ez, baina dodo (ergel) izena jarri zioten txoria aurkitu zuten. Gizakiengana jakin-minez hurbiltzen zen lapikora bidean zela sumatu ezinik, mendetan inolako harraparirik gabe, hegaz egiteko gaitasuna galdu eta arrautzak edonon jartzen ohitu zen. Nederlandarrek eta eurekin heldutako arratoiek egin zuten beste guztia, urte gutxian ez zen dodorik. Lewis Carrollek Alicerentzat berreskuratu zuen. Gaur Maurizio uharte turistikoa da, eta oroigarri salduena existitzen ez den animalia baten irudi, postal eta panpinak dira.

Frantsesekin esklaboak heldu ziren, eta britainiarrekin langile indiarrak. Ingelesa da egun hizkuntza ofiziala, baina ia egunkari guztiak dira frantsesez, eta kreolera da nagusi kalean. Independentziaz geroztik nortasunaren ikur nagusi bihurtu da kreolera, bitxia da indiarrak frantses ukituarekin entzutea. Eurak izan dira kreoleraren bultzatzaileak, nortasun nazionala sendotu guran. Deskolonizazio urteetan zuri apurrek eta gutxiengo kreoleak -uharteko aberats eta txiroenek- independentziaren aurka bat egin zuten, gurago britainiar kolonia indiarrak nagusi ziren estatu baino. Gaur Afrikako bigarren estatu aberatsena dira, lehen zibez-uhartea bihurtzear. Eta bada dodoaren hezurduretako ADNarekin txoria berpiztea eskatzen duenik ere. Batzuetan gogoa ematen du dena pikutara bidali eta hiru mende barru berpizteko.

Mahfuz

Hil da Nagib Mahfuz, hiltzeko adin onean inondik ere, menderako bost urte falta. Eta azken une horretantxe lortu dugu euskaldunok azkenean Mahfuz euskaraz irakurri ahal izatea, Patxi Zubizarretari esker lehenik, berak itzuli baititu Mila eta bat gauen gauak eta laster argitaratuko den Mirarien kalezuloa, eta hor atzean etsi gabe egon direnak, ezjakintasunaren eta gutxiespenaren gainetik. Txalapartako ez dakit zenbat editore saiatu den Mahfuz itzultzeko eskubideak lortzen, intrasigentzia-harresi batekin topo egiteko. Euskaratzerik gura ez zenbait agente-literariok, euskara ez ei da Mahfuz irakurtzeko hizkuntza egokia, hura idazle bakezalea izan eta euskara... enfin, badakigu zer esan gura zuen, sinetsi gura ez dugun arren.
Jaramon gutxi egiten diren borrokatxo astun eta nekagarriak dira itzulpen-eskubideak lortzea, latinoamerikar idazleren batekin ere gertatu bezala. Agenteak ez ei zion zentzurik ikusten euskaldunok ulertzen genuen hizkuntza batera itzultzea. Eta Iparraldekoek? "Horiek frantsesa daukate, jatorrizkotik askoz hurbilago". Batzuek Nobel saria behar izan dute nor izateko Mendebaldearen aurrean, beste batzuk Mendebaldean ei gaude, baina oraindik oso zubi meharrak lotzen gaitu beregana.

Kitto beste bat

Agur beste Aste Nagusi bati. Balorazioa norberaren araberakoa izan ohi da, ez dut esango beraz potenteena izan denik niretzat lanez gainezka ibili ostean. Baina atera ditugu parrandarako gure tarteak ere, latza lehen egunekoa.
Gero, atzetik ibiltzea egokitu zaigu sarri, Aste Nagusiaren berri ematea, Mari Jaia dela, txupinera, pregoilaria... pregoilaria? Aipatu nuen bideoren batean, karu zegoela aurten pregoilaria ikustea, eta hala ere, zeuden aukeren artean onenetakoa begitandu zitzaidan bere egunean.
Igaz jadanik aurreratu zuen udalak konpartsei sartu gura zien gola, bere atean ere sartuko zuela konturatu barik ziur aski. Itsukeria handia da batzuengan, eta demokrazia SMS eta internetez bozkatzera mugatu eta fribolizatu dutenei, zer eskatu? Igaz jaietako kartela erabakitzeko sistema izan zen, aurten pregoilaria bera halaxe erabaki ei da... baina udaletik proposatutako hamar kideren artean, eta COPE, Correo eta enparauen bidez berri eman ostean. Hedabide euskaldunek ez ei dute Bilboko Aste Nagusiko pregoilaria hautatzeko sisteman zeresanik, euren bidez ez dugu ezer jakiterik, eta hamar hautagaietatik euskaldun bakarra Anne Igartiburu zen, beste bederatziak ere pentsa, azkenean nor irten zen. Eta konpartsak txupin garbia eskatzen, sartu berri dieten gol zikinari erantzuteko ezinean-edo. Egia da ez dela erraza udalagaz etengabeko borrokan ibiltzea, sekulako lana egiten dutela, baina eurak barik Aste Nagusirik ez dagoela jakitun, aurre egin beharko zaio behingoan jarrera autoritario horiei. Demokratikoz mozorrotu arren...

Badator Durangoko Azoka

Berrian 2006-VII-30ean argitaratua

Heldu da, urte osoko nekeen ostean. Beharginak beharrezko du atsedena, ordezkoek noizbait ordezkatu beharko dituzte finkoak, eta Durangorako liburuak noizbait idatzi beharko dira. Dozenaka irakasle, kazetari eta administrazioko behargini oporretako txanda heldu zaie. Eta berdin idazleok jasan behar dituzten bikote eta senideei.

Durangoko uztaren ereiaroa da, urte osoan pilatutako ideia eta ahaleginen azken txanpa. Gero, zuzenketa eta ukitu gutxi batzuk, argitaletxera joan-etorriak, eta lana egilearen eskuetatik kanpo dago, inprimategira bidean. Hortik aurrera, banaketa eta promozioa. Gure mundutxoan bizpahiru eguneko arreta eta ospe apur bat, liburua aurkeztu osteko egunetan. Eta azkenik, Durango, noski. Baina horiek guztiek, beharrezko izanda ere, zerikusi gutxi literaturarekin.

Literaturzale onak urte osokoak direla esango dizute, neguko egun laburretan ere leitzen dutenetakoak direla gogorarazteko. Beste batzuek urtean zehar astirik ez omen, eta udarako uzten dutela zaletasuna. Irakurleez dihardut, baina idazleak ere antzeratsu. Idazkuntzari urte osoan tartetxoa ateratzen diotenak ez dira beharbada etorkizuna ziurtatuen daukatenak, baina ziur nago ez dietela inbidia handirik idazteko ardura aisi eta opor uneei kentzen dietenei. Batzuek eta besteek ontzen dute gure literatura, aurtengo Durangon eta datorren urteko udan ere zer irakurria falta ez dadin.

Mediterraneoa

Berrian 2006-VII-23an argitaratua

Ez, ez, bizirik inoiz ez. Hilda bakarrik». Halaxe esan zidan arrantzaleak, egia zela itsasoan gauza asko ikusitakoak zirela eta baietz, ezikusi ere egin ziotela jitoan topatutako gorpuren bati. «Sekulako dirutza da, txo, eta patroiak argi esan zigun». Izan dira Dakarren, Abidjanen eta beste portu batzuetan polizoi igo eta Europa edo Kanarietara inoiz iritsi ez direnak. Gorpurik ez, deliturik ez, eta inork ez daki zer jazo den itsasoan. Berak izango du zerrenda. Desagertuen arima.

Katalan Herrietan, Andaluzian, Korsikan oporretan zaudetenok, heltzen ote dira Mediterraneoko misilen oihartzunik? Ala udako modako herrialdera joan zarete, Zipreko charter-a aprobetxatuz? Han bai hurbil ikuskizuna.

Patetikoa, negargarria, lotsagarria, berbak ere gutxi asteongo ikuskizunerako. Hortxe dago Malta, Europar Batasunera sartu berri, harro, bere hizkuntza txikia Bruselan ofizial, La Valletako harresiak apur bat gehiago goratzen. Andaluziako ontziak jaso zituen migratzaileak, ez dakit diru-kalkulurik eginda ala barrenak aginduta. Bost axola. Jarrera duinak estatuen merkealdiari bide egin zion, Libia, Malta, Andorra, Espainia eta Italia tartean «hamar beltz niretzat eta hik bost ametituz gero, horrenbesteko diru-laguntza».

Bitartean ontzia ez atzera ez aurrera, eguna joan eguna etorri Maltako uretan sartu ezinik, elkartasunaren prezioa ordaintzen itsasoko beharginak. Eta zer aurpegiratuko diote ezikusi egiten duen hurrengo patroiari? Zeinen ederra Mediterraneoa.

Ondareak

Berrian 2006-VII-16an argitaratua

Pozgarria da Bizkaiko zubia gizateriaren ondarearen zerrendan egotea. Bazterrotan antzina genekien bera zela dotoreena. Horregatik harritu nau beharbada entzuteak sei urte behar izan dituztela zerrendan sartzeko. Hain garrantzitsua balitz, hainbesteko lanik gabe ere egongo zen, ezta? Ala Egiptoko piramideetarako lan hori guztia egin behar izan da (bidaiak eta otorduak ordainduta, noski).

Bizkaiko zubiarekin batera sar litekeen leku mordoa otu zait laster, Bilbon bertan hasi eta Barakaldon, Sestaon, Urtuellan, Abanton edo Muskizen jarraituta. Ondare industrial handia daukagu Bizkaiko txoko honetan, baina ikuspuntu ekonomiko hutsa gailentzen denean, errazagoa da leku bakarra saritu eta hura egin erakarpen-leku. Askoz garestiagoa izango litzateke lantegi zaharrak mantendu edo egokitzea, museo duinak egitea, daukagun ondarea behar bezala gordetzea. Leku bakarrak gutxieneko inbertsioa eta irabazi handia ziurtatzen ditu. Eta ez dira eragozpen Zorrotzaurre , Abandoibarra edo Olabeaga egitasmoetarako.

Inork gutxik esan arren, lehendik zeuden Done Jakue bideko hainbat leku zerrendan, hala nola Ospitale-Pea, Baionako katedrala eta Donibane Garaziko Donejakue atea. Bertsolaritzak egin du ahalegina ondare ukiezin eta ahozkoaren zerrendan egoteko. Sardiniarren, georgiarren eta Baltikoko herrietako kantuak daude hor, baita Erdi Amerikako garifunen ohiturak eta hizkuntza ere. Bizkaiko zubirako erakutsitako borondatea eta gogoa ez dadila horretan gelditu.

Kanibalak

Berrian 2006-VII-9an argitaratua

Hildako gizonaren kutxa du izena Johnny Depp protagonista duen Karibeko piraten bigarren zatiak. Ostiralean estreinatu zuten Estatu Batuetan eta kritikak gogor egurtu du, baina dolarrak egiteko makina ei da. Hori baita filmen bigarren eta ondorengo zatien zeregin nagusia.

Oihartzun txikiagoa izan du filmatu duten Dominika uharteko indigenen kritikak. Historia ofizialak indiar baketsuen paperean sartu zituen gaztelarrak iritsi eta ia berehala desagertutako -desagerrarazitako- taino indigenak. Karibeei, berriz, rol odoltsua egokitu zaie, tainoen antzeko patua izan arren. Dominika eta Saint Vincent uharteetan baino ez daude gaur, hizkuntza galduta. Garinagu-a XVIII. mende amaieran Hondurasera deportatutakoen ondorengoek bakarrik gorde dute. Eta hala ere, kanibal beldurgarri-irrigarriak dira Johnny Deppen ondoan.

Garifunen Kontseiluak salatu duenez, «filmak ematen duen irudia, indigenak haragi-irrikaz dauden basatien pare agertzen, gezur handia da». Esklabotza justifikatzeko hedatutako mitoetako bat izan zen basati kanibalena. «Basatiek» arimarik ote zuten izan zen estreinakoa. Baietz erabaki zuten, arimarik ezean alferrekoak baitziren zibilizatzeko asmook, animaliak ez daude zibilizatzerik. Eta orduan kanibalak asmatu zituen Ingalaterrako erregeak: esklabotza egokia zen arima izan arren zibilizatu beharra zutenentzat. Kanibalentzat, adibidez. Edo komunistentzat, edo terroristentzat, edo...

Liburuak

Berrian argitaratua, Koldo Izagirrek aurreko igandean idatzitakoaren harira.
Norbaitek esan behar zuen, eta gehienok, negozioa hurbilegi dugulako-edo, isilik. Berriz ere Koldo Izagirrek urratsa. Liburua plastifikatzen irakatsi ziguten, gogoratuz ez direla idazteko, horretarako daudela koadernoak eta, zerbait idaztekotan, lapitzez eta ahalik finen egin behar dela. Eta, neba-arreba nagusirik gabe ere, gurasoen lagunen seme-alaba nagusiei deitzen irakatsi ziguten, ikastolan ia berbarik egiten ausartzen ez ginen haiei liburuak eskatzen. Edo agian inork ez zigun beren-beregi irakatsi, baina ikasi genuen ondo zaindu beharreko ondarea zela liburua. Eta guk jakin ez euskararen aurka ari ginela liburuari azala jartzen genion bakoitzean, norbaiti eskatzerakoan, eta fotokopiak egiten genituenean.
Bai, beste edozein ondare legez, ahalik luzeen iraun zezan ahalegindu behar zela ikasi genuen, izan liburu, garbigailu edo zapata. Eta gaur, garbigailu eta zapatak legez, apurtu eta berria erosteko eredua nagusitu da. Liburua ere hartu, idatzi, margotu eta bota, edizio berria hurrengo urtean. Denok dakigun legez, ingelesa, matematikak, natur-zientziak edo geografia izugarri aldatzen baitira urterik urte.
Kleenex-kultura da. Euskararen mesede, nonbait. Denean nagusitzen ari den eredua da: berria erostea baino garestiago bihurtu da ondo zaintzea eta, apurtuz gero, konpontzea. Testu-liburuen kontsumismoak eusten ei dio literatur-ekoizpenari etxe batzuetan. Eta pentsatzen jarrita, dena alderantziz balitz?

En castellano

Aizu-rako idatzia
Bilbon -eta Gasteizen, eta Iruñean, eta Barakaldon, eta...- euskaraz dakiela dakizunarekin baino ez duzu egiten euskaraz. Milaka euskaldun egonagatik, oraindik irribarre egiten diozu ezezagun hori euskalduna dela jakitean. Dendariari, kalegarbitzaileari, autobus-gidariari, ibilian dabilenari euskaraz egitea arazo bila ibiltzea da. Aurpegi arraroa jarriko dizute gehienek, baten batek apal esango dizu -agian “barkatu” ere gaineratuz- ez dakiela, eta askok haserre erantzungo dizute “niri espainolez”. 2006n. Gauzak lasai zeuden eta zertan zatoz gure armonia apurtzera politika-kontuekin? Ez, barkatu, nik Urlia kalea non zegoen baino ez nuen jakin gura.

Euskaraz egitea, leku askotan, hori guztia da oraindik. Industriala izandakoa zerbitzu-hiri bihurtu da, “We speak English” afixa dabil bazterretan, lotsagabe.

Bartzelona inguruko hirietan oso katalan gutxi entzuten da, baina katalanak ez du zertan uzkur ibili, honek jakingo ote du bere buruari galdezka. Denek dakite. Horrexegatik, parajeotako apustua ezagutza dela diot, erabilera baino gehiago. Nirekoikeri hutsez. Bost axola bizitza osoa espainolez egiten duen, euskaraz egin badezaket. Inposaketarik gabeko leloekin dabiltzanei arrazoi eman, bakoitzak gura duena erabil dezala. Baina elkarrekin bizi behar badugu, biak ezagutu behar. Guk aspaldi ikasi genuen eurena.

Behingoan ikusarazi behar zaie euskararen aurka egon ez arren, ikasi ezean ez digutela uzten euskaraz egiten. Traumarik ez sortzeko geure bizkar hartu dugu trauma, euskarara inposaketarik gabe limurtu guran erdararen inposaketa onartu dugu. Eta ez diegu ikusarazi “euskararen arazoa” barik “erdaldunen arazoa” dela gurean daukaguna.

10.600 euro

Berrian 2006-VI-25ean argitaratua

Estatu Batuetan zero pare bat gehiago jarriko zizkioten atzetik kalte moralak eta baloratzeko hain errazak ez diren kontu horiengatik, baina bego bere horretan kopurua. 10.600 euro euskararik ez irakasteagatik.
Denok genekien legea ez zela betetzen. Selektibitate-probetan irrigarria iruditzen zitzaigun euskarako proba, are gehiago, Lengua-koarekin alderatuz gero. Oraindik ere hori baita pentsamoldea, Lengua dago batetik, Hizkuntza maiuskuloa, eta gero besteak, euskara, ingelesa, frantsesa... Koofizialtasunaren lurraldean bi hizkuntzen egoera alderatzeko froga polita da unibertsitateko eskakizuna. Gaztelaniazko gramatika eta barne-egituraren goi maila eskatzen den artean, euskarazkoa ulermen proba apal-apala baino ez da.
Euskara ez da beharrezko, aspaldi ikusi genuen. Orain Europara zuzen gaitezkeela esan digute. Jaurlaritza arduratuko da bitartekari egiteaz -itzulpena ordainduko du berak, hau da, guk-. Bitartean, ostiralean bertan, Bilbon ibili nintzen erakunde publiko batetik bestera. Hasi epaitegitik -Madrilen menpe- eta aspaldi Gasteizek hartutako eskuduntzetara, erdaraz derrigor. Unibertsitatera matrikula egiteko hurbildu direnek aipatu didatenez, zaharrak berri han ere: erdaldunak atezainak, erdaldunak kafetegian, erdaldunak leihatilan. 2006an.
Badu Behatokiak salatzeko telefonoa, eta beharrezkoa da, baina horrekin ere erosoegi daude oraindik. Eta protestak protesta, gero eta argiago dut bakoitzak berea egin behar duela. Guk ez dugu arazorik eurena ulertzeko, zuk erdaraz nik euskaraz. Ea behingoan ikusarazten diegun «euskararen arazoa» «erdaldunen arazoa» dela.