Arrotz

BERRIAn argitaratua

Bilboko hotelak euskara-ingelesa modako nahastea daroa izenean. Turista gustura joan da, eskerrak eman dizkie betiko irribarreagatik eta horren jator portatzeagatik. Etxean bezala sentitu da Zazpikaleko ostatuan. Gu etxean gaude, baina arrotz sentitzen gara. Edo agian diglosia etxekoegi dugu jadanik. Hotelean ingeles hobe edo txarragoz egiten dute, baina britainiarrak izango du beti erantzuna. Espainiarrak hortxe ditu dozenaka egunkari hispano taxia iritsi artean irakurtzeko. Euskara ez da existitzen Bilboko hoteletan.

Joan gara hoteletik, autobidean argazkiak egin ditu Gasteiza bidean. «Errepide seinaleak ele bitan dauzkazue». Iritsi gara parlamentura. Arraro begiratu dit kurduak. Lotsaz erantzun diot begiradari. Ez zen hau euskaldunen parlamentua? Ez ba, erdaldunena da. Hiru ertzain atarian, agiri eske barrura sartzeko. Ele bitan irakurri ditu kurduak agiriak, baina elebakarra da agurra. Euskara hizkuntza idatzia, fosila da.

Euskaltzalea elebiduna da, badaki euskaraz, badaki gaztelaniaz. Ez dute zubi-hizkuntzarik. Kurduak ez daki euskaldunak dakien hizkuntzarik, euskaldunari arrotz zaizkio kurduaren hizkuntzak. Keinuka saiatu dira, irribarre egin diote elkarri, elkartasuna eta konplizitatea dago. Baina berbak behar ditu pertsonak, mutua ez bada, eta berbetan saiatu da euskaldun euskaltzalea, borondatetsu, mintzaideak bere berbarik ulertuko ez duela jakinik. Berdin dio euskaraz zein gaztelaniaz zein ingelesez egin, ez dago zubi-hizkuntzarik, keinuen laguntzaile diren hotsak baino ez dira berbak. Baina euskaldun euskaltzaleak gaztelaniaz egiten dio gaztelaniaz deus ez dakien kurduari, arrotzekin beti egiten duen legez, mendetako diglosian bere aletxoa jarriz.

Adnan eta Leyla

BERRIAn argitaratua

Ondo bidean, inoiz ezagutu dudan emakumerik ausartenetako bat iritsiko da gaur Loiuko aireportura. Leyla du izena, kurdua da, kazetaria. Haurdunaldiko bosgarren hilean Mohamed senarrarekin aldegin zuen Iranen menpeko Kurdistandik, eta mendi bideetatik Kurdistan askera iritsi zen. Yalda jaio eta gutxira bisitatu zuen Adnan osabak. Gero espetxeratzea etorri zen. Duela ia urtebete heriotza zigorra ezarri zieten Adnan Hassanpourri eta Hiva Boutimarri.

Beste herrialde batzuekiko izan ohi den elkartasuna falta da sarri Euskal Herrian, zapaltzailea Estatu Batuen etsai bada, batak bestearekin zerikusirik baleuka legez. Azken hamar egunak eman ditut Leyla, Mohamed eta Yaldarekin. Kurduen abegi erraldoiak kritikarik ere ez die atera Espainiak zortzi eguneko bisatu ziztrina eman dielarik Euskal PEN Klubak gonbidatutako ekitaldietara etor daitezen. Esker oneko daude, neba salbatzeko ekimen ororekin esker oneko.

Bera ere arrisku handian egon arren goiak eta beheak astindu ditu Leylak azken hileotan nebaren alde. Adnan eta Leylaren ama mugaz beste aldera etorri da, biloba ezagutzera, alabari agur esatera, urte bi elkar ikusi barik egon eta gero, eta Adnanen mezua ekartzera: Kurdistan librean ere ez dago seguru.

Egunotan barre egin dugu batak bestearen hizkuntza ulertu gabe ere, negar, nebaren kantu eta oroitzapen bakoitzean. Indarra bilduta eta gehiago biltzera dator.

Kurdistan urrunean urkatuta hil ditzaketen kazetari gazte bi daude. Bihar Bilboko Kafe Antzokian ekitaldi polita egingo dugu haien alde. Etzi eta etzidamu Gasteizen, Iruñean eta Berriozarren izango dira. Ez da egunero egoten horrelako kurdu adoretsuak bertatik bertara entzuteko parada.

Gotorlekua kanpotik

BERRIAn argitaratua

Hego Kurdistan Ekialde Hurbileko espia zuloa da. Iran, Turkia, Estatu Batuak, Israel, denek dauzkate beren zerbitzuak kurduen eremu askatuan. Horiekin batera, herrialde horien errepresioak erbesteratzera behartu dituen kurdu eta ez kurdu asko ere badabil hemen. Irango iheslari pertsiarra da Kamal. Komunista zaharra, umoretsu egiten du berba; «bizardunak» ditu bereziki gogoan txantxak egiten dituenean.

Baso bat ardo hartu du nirekin, ekintza apurtzailea da hori hemen. Alemanian bizitako urteez, Italiako parrandez, gerrillako sasoiez, baita espetxeaz ere, solas atsegina dauka. «Behin baino gehiagotan egon naiz kartzelan, baina Khomeini izan zen gogorrena. Bost urtez egon nintzen espetxean heriotza zigorra noiz beteko zain». Oinetan eta orpoan tortura arrastoak geratu zaizkio betiko. Hego Kurdistanera iritsi eta gutxira jakinarazi zioten Iranera itzuliz gero atxilo hartuko zutela. Kurduen abegi amaigabean aterpe hartuta bizi da. Baina sendagileak esan dio torturek sabelean egindako kalteek beste ebakuntza bat behar dutela, zazpigarrena jadanik. Eta Kurdistanen ezin dela egin, mendebaldean behar duela.

Mendebaldeak baina, gure Europa gotortu eta berekoi horrek, medikuak eta zerbitzuak baditu, eta noizbait asilo eskubidea ere izan zuen, duela ez aspaldi milaka europarrek beste kontinente batzuetan bilatu bezala. Orain bisa ukatzen diote Kamali, ezinbestean erbesteratu beharrean diren beste askori legez. Barbaroen aurkako harresi berriak altxatzen dira Bruselan, noizbait gotorlekuan ustelduko dela jabetu barik.

Bilbon ikasi eta praktikan Gurutzetan egindako kurdua ezagutu dut, zazpi urtez Euskal Herrian egona. Gaur Suleymaniyara nentorrela eta datorren astean geratuko gara.

Eta azkenean heldu naiz Leyla, Mohamed eta Yaldarenera. Pentsatu ere ez hotelera joatea, noski. Hizkuntza muga zaigu, baina bitxia da zer nolako konplizitatea sortu den era berean. Euskal Herrira joateko bisatua igandera arte atzeratu beharko dugu, ostiral-larunbatak jai egun dira. Ea dena ondo doan.

Hewlertik berriz ere

Hirugarren eguna bete dut Hegoaldeko Kurdistanen, eta lehen lanak osatzen ari naiz. Bihar joango naiz Suleymaniyara, hona ekarri nauen motibo nagusia, Leyla Hassanpourren eta alabaren bisatu kontuetan laguntzea, konplikatzen ari baita. Burokraziari ezin aurre eginda gabiltza.

Taxilari jatorra egokitu zait Hewler ondoko Ainkawara eroateko. Ingeles hiztuna eta Ingalaterran bizitakoa, Europaz maiteminduta hemengo jende asko bezala. Telefonoa hartu diot badaezpada ere, behar izango banu. Yusuf duela izena esan dit eta saiatu dela beste lanbide batzuetan, “baina hemen gobernuan lagunik ez badaukazu edo alderdikoa izan barik, jai daukazu”.

Inguruko kristauei buruzko erreportajea egitera joan naiz, baina kosta zait mezetara sartzea, atariko gizon armatuak ez zidan sartzen utzi gura. Azkenean beste eliztarren bat agertu da, eta barrura. Abadeak esan bezala, oso indartsua da fedea hemen. Eliza beteta zegoen, adin guztietakoak, gizonak eta emakumeak bereizita. Errezelo handiz hartu dute kamera (nik ere esperientzia gutxi kameralari gisa, muturra sartzen ibiltzeko), baina ahal duguna egin dugu. Gero seminarista gaztetxo bat agertu da ingelesez egiteko gogoz, eta asko erraztu dit lana. Bagdadetik eta Irakeko beste leku batzuetatik kanporatutako kristauak batzuk, Kurdistangoak besteak. Lehenek arameeraz gutxitan egiten ei dute, Kurdistanen hizkuntza arrunta da. .

Hewlerren Abdulsatarrekin joan naiz afaltzera, atzo ezagutu nuen GKE bateko gizonarekin, Mesallako etxeko sortzaileetako horrekin egon eta gero (Bagdadeko komunista jatorra). Aurretik, txangoa egin dugu Minaret parketik, giro zoragarria, jende kaletik umeekin gauez (umeen eguna da gaur), argiak, aro ederra, epel… Iraken gaudela esatea ere!

Eta Felipe ere, NOVA erakundeko katalana, hemen dabil. Alde batetik harritzen nau elkarte horiek manejatzen duten dirua eta zein lan egiten duten, eta bestetik, etengabe Spanish legez agertze hori. Gainera, susmoa dut hemen konektatu ezinik dabilela, etengabe hanka sartzen baitu: atzo entzun nion eta gaur berriz ere, "xukran" eta "xukran" denei, Abdulstarrek esan dion arte, suabe baina jadanik gogaitua ziur aski, hemen “spas” da, ez "xukran". Eta etengabe palestinarren adibideak jartzen, azkenean neuk bota diot afarian kurduek ez dutela sinpatia handirik palestinarrekiko. Ez hainbeste israeldarrei buruzko konexio horien asmakeriengatik, baizik eta Saddam Husseinen oso lagunak izan baitira. "Arabiarren lur zentimetro bakoitzari heldu behar diogu” esan zuenean Arafatek, ez ziharduen Palestinaz bakarrik.

Hotelera helduta, kurduerazko ohiko txantxak, atarian AKrekin. Ez dakit nondik irten den yazidien kontua, kamerarekin olgetan ibili gara apur baten, portatila piztu eta tea atera didate eta hortxe egon gara solas eta txantxa, euskaraz eta kurdueraz, yaziditasunaz harro (eta ze harro Karlos Zurutuzaren erreportajeen PDFak erakutsi dizkiedanean, pena behinola bidali zidan argazkia ez dudala topatu!) eta musulmanez txantxa asko, dagoen gauza txarrena direla eta abar. Lehenak eurak, yazidiak, gero asiriarrak, kristauak, europarrak, kurdu musulmanak, tira, kurduak, "baina arabiarrak, dagoen okerrena, makurtu otoitzerako bai, laster sartuko dizute eskua patrikan!" Behin eta berriz egiten dute arabiar lapurren txantxa, eta ze harro yaziditasunaz. Ea Lalishera joateko astirik daukagun.

Hewler-en

Erbilen inoizko bero sapa gogorrena, eta hemen dioten legez, "arabiarren lurra" datorkigu. Basamortuko haizeak hiriari tonu horixka ematen dio, arabiarren lurraldeetatik datorren lurrak eraginda.

Puntual iritsi ginen goizaldeko hiruretan Erbil edo Hewlergo aireportura, zenbait kurdu, eta atzerritar GKE, kazetari eta CIAkoak-edo behar zuten hainbat mendebaldarrekin batera hegazkinean. Gero, kurduen abegikortasunak lehertu beharrean jarri nau, bazkari eta afaritzarrak etengabe, iraina kanpotarrak gonbidatzea edo gutxienean berea ordaintzea. Euskal Herriko hainbat lagunek pasatako kontaktuengana jotzen luze joan dira lehen egunak, egoeraren berri izateko. Kurdistanen segurtasunaren seinale, etengabe dabilen jendetza, kale guztietan. Porlana ere negozio itzela da oraindik berreraikitzeko hainbeste daukan herrialdean, eta hiria, ezin esan ederra denik, ziutadelaren xarma dago, baina hor ere turismorako prestaketak. Turismoa Kurdistanen!

Ammango aireportuan

Entzuna neukan Jordania modan zegoela bidaia-agentzietan, baina horrenbesterako ere! Hego Kurdistaneko bidaian lehen eskala da Ammango aireportua, eta eskertzekoa da Europan geroz eta aireportu gutxiagok daukaten doaneko wifi hau. Etxetik urrun ere kamera-mikrofono bidez denbora erraz doa, gero, aireportuan sei ordu egin behar baditugu ere. Gero komeriak, ea dena ondo irteten den, eta goizaldeko hiruretan Hewler-Erbilen lur hartzean arazorik gabe sartzen garen Iraken menpeko (menpeko-edo) Kurdistanen. Hilaren 17an Gasteizko Legebiltzarreko Giza Eskubideen Batzordean eta biharamunean Iruñekoan egotea gura dugun neska baten bila nator, nebari heriotza zigorra ezarri dio Iranek, eta gure alea jarri gura genuke lagun kurduen alde.

Euskal PENek Honorary Member edo Ohorezko Kide izendatu zituen iaz Adnan Hassanpour eta Hiwa Butimar kazetari gazteak, webgunean aurkituko duzue informazio guztia. Lana gogor eta polito egin dugun inpresioa daukat, bilerak, deialdiak, emailak, kontaktuak... baina azken arazoa konpondu barik daukagu: gu Irakeraino iristeko dauden tramite apurren aldean, ia ezinezko dute eskualde honetako bizilagunek gure Europa geroz eta gotortuagora sartzea. Espainiak bisatua ematea espero dugu.

Eta friboloago jarrita, Bilbo euritsu horretan goiz iritsi gara aireportura, baina Iberia betiko eran arduratu da nerbioak proban jartzen. Hegaldia berandu, konexioa ziurtatu barik, korrikaldi majoa egin dut hiru ordu lehenago bertaratzeko eskatzen duen Royal Jordanian-en mostradorera. 12.15etan ixten zuten, eta 12.11n iritsi naiz, nire atzetik Bilbotik etorritako beste hiru lagun. Izerdia kenduta, profil kuriosoa hegaldian: jordaniar gutxi batzuk eta turista mordoa datoz Ammanera, batzuek bidaia hemen hasteko, eta Siriara bidean beste batzuk. Atentzioa eman dit bidaiari gehienak, 50 urtetik gorako bikoteak eta emakume taldeak izatea. 7-10 eguneko zirkuituak egiten ei dituzte Amman-Itsaso Hila-Wadi Rum-Petra eta beste parajeren batzuk bisitatzen, baina esandakoa, zenbat zinkuentoi! Jatorrenak egokitu zaizkit aldamenean: madrildar PPro prototipo pijoa, emakume moderno taldea, Jordaniako hotelez, Madrilgo jatetxeez, Jordaniako printzesa zeinen faltsua den on itura horren atzean eta kuadrilatik faltan dituzten gainontzekoez txutxumutxuka, Borja eta beste seme-alaben balentriak kolegio pribatuetan, eta zelan ez, amorrua, hegazkineko oharrak arabieraz eta ingelesez zirela eta. "¡Si hay algo que me indigna es esto, volamos de Madrid y sólo hablan en inglés y en moro!"

Lau orduko hegaldia, isildu ere egin barik. A ze begirakunea bota didan GARA irakurtzen ikusi nauenean... baina gero nigana itzuli behar izan dira azafatarekin itzultzaile egiteko. Ez dut uste hemendik aurrera turista askorik ikusiko dudanik.

Eta orain...

Esanguratsuak izan dira hainbat hedabidek eta politikari jeltzale ez gutxiagok zelan sartu duten hanka galdeketaren gainean (zelan adierazi euskaraz «kolunpiatu»?). Ibarretxe ezker abertzaleak onartzerik ez duen galdera prestatzen ari zela irakurri genuen Moncloatik hurbilen den prentsan, estrategiaren maltzurra agerian uzteko asmoz. Egun berean galdera adostua izango zela irakurri genion buruzagi jeltzale bati, eta beste bati ETA berariaz gaitzetsiko zuela.

Zalantza ere sortzen du haizea nondik ari den inork ez jakite horrek. Ez litzateke lehen aldia buruzagi kualifikatuen artean nork bere rola jokatzea anbiguitate kalkulatuan. Baina erabat baztertzekoa ote da mendebaldeko lehendakariak bere tesiak ezarri izana, Ibarretxe «amortizatutzat» jotzen zutenen gainean? Izan ere, «abenturen» bideak baditu arriskuak, baina botereari eustea helburu bakar duen bide autonomista are arriskutsuagoa izan daiteke, PSE orpoz orpo datorkiolarik.

Lehen puntua irabazi du Ibarretxek: berriz ere protagonista bihurtu da. Lehengo astean sozialistak bere saltsan gustura zebiltzala esan banuen, galdeketak berehala jaitsarazi die hauteskundeen osteko txapeldunen tripi-bidaiatik. Atentatuak kalkuluen barruan zeuzkaten, mitxelin jeltzaleen mugimendu urduriak ere bai, baina galdetze hutsak mozorroa kentzera eta barruko jakobinoa ateratzera behartzen ditu.

Ezker abertzaleari deserosotasun puntu bat ere badakarkio. Mesfidantza handia ere bai, noski, baina norabide bikoa da hori. Ekimena eramatera eta egurra jasotzera ohituta, egoera arraroa zaio. Behar diren kritika eta mesfidantzekin, ezin du atea itxi.

Gatazkaren amaiera ez da ekaineko plenoan edo urrian hasiko, baina immobilismoa hausteko balio badu, bada zerbait.

Gangartuta daude

Poza ezkutatu ezinik dabiltza. Gogorra egin zaie lehen agintaldia, baina zeinen gustura orain. PPk bete zuen polizia gaiztoaren rola urratsik ez egiteko aitzakia izan zezan Espainiako gobernuak. Estatu-arazoen mutur biak neutralizatuta, krisia datorrenean --herritar xumeei erasaten dien benetako ekaitza-- oposizioaren izeberga bere kasa ari da urtzen.

Iparreko gerrari ere aspaldi hartu zioten neurria. Ardanzaren sasoiak aipatu zituen Patxi Lopezek. Iraganeko formulek gutxitan daukate arrakastarik ilusioa piztu gura denean, mitxelinei keinua egin arren. Kontua da ia inork ez dakarrela ideia berririk.

Ibarretxe ari da hitza betetzen, alderdiko traidoreen gainetik. Baina badaki «Euskadi ez da Espainiaren menpeko zati» dioenean ez dela egia. EAE Espainiaren menpe dago, eta bera Espainiako erkidego bateko presidente autonomikoa baino ez da. Asko gara, bere alde bozkatu gabe, Euskal Herriko lehendakari nahiko genukeenak. Eskoziak bezala argi eta garbi independentziaz bozkatzen duen herrialde bateko buru. Euskal Herria Espainiaren menpeko zati ez izatea benetan gura badu, laguntza handia izango du alderditik kanpoko milaka lagunen aldetik.

Osterantzean, badakite zer dagoen. Gozatu ederra PSOEk, beste guztien urduritasuna ikusita. Bai han, bai hemen. Mitxelindunei eta abenturazaleei eutsi guran, denak Sabin Etxetik ihesi. Lopezengana batzuk, etsipenaren abstentziora besteak. Disidentzia preso. Eta gerra, atentatu-gaitzespen-polemikatxo-atxiloketa-tortura-atentatu koordenadan, PSOEk inork baino hobeto dantzatzen duen erritmoan.

«Negoziatu? Ezta bertan errenditzea ere! Zer egingo genuke barbarorik gabe?»

GALik ere ez dute behar. Kontuak atera.

Moncloara (eta Martutenera)

Esaten zuten legez kanpo utziz gero Euskal Herria surtan lehertuko zela, eta hara, zer gertatu da? Ezer ez». Garrantzitsua da erabakiek zein protesta eragiten duten, baina kasu, horren ifrentzua ere bai baitago. ETAren azken hilketaren aurka protestatuz kalera irten diren apurretik antzeko zerbait ondorioztatuko dugu? Egur gehiago iragartzen duten topiko negatiboak bazter utzi behar dira. Batzuk eroso mugitzen diren tortura-atentatu-kondena espiralean murgildu gara bete-betean. Gidoi beltzaren hurrengo kapitulua argi dago: badakigu zer datorkion berdeen eskuetan jausten den hurrengo euskaldunari. Eta haren aurka egiten duten bakarrak, giltzapean.

Mezu positiboen artean, EAEko lehendakariaren planteamendua tatxarik gabea da itxuraz: ETArekin berba egindakoa, zelan ez egin herritarrek hautatuarekin? Baina argi erantzun diote: zuekin gauza batzuei buruz egiten dugu berba, eta besteekin beste batzuez.

Mundua berriz ere biolento-demokraten artean banatu gura dutenek Madrildik etxe bereko gela desberdinetan ikusten dituzte abertzaleak, izan biolento zein demokrata. Badakizue, arbolak eta intxaurrak, bost axola trikornioak omentzen badituzue. Onartzen dute EAJk eraiki, ETAk suntsitu leloaren gezurra: tamalez, armarik gabe gaur ez legoke ez estatuturik ez ezer. Espainiak noiz eta zer eman du musu-truk?

«Ibarretxeri emanez gero, ETArentzat ezer ez da geratzen». Hori bera dio lehendakariak, nolabait, «guri emanez gero, ETAk ez luke aitzakiarik». ETAk ere bat egingo lukeelakoan nago, bost axola nori onartu gutxieneko demokratikoa, onartzea da gakoa. Sinetsi gura dut Ibarretxe horren bila ari dela, baina borondatea baino gehiago beharko du Rubalcaba Martutenera joan dadin.

«Zenbat gehiago» da gidoian datorren galdera.

Galdu da livoniera

Baibak idatzi dit asteon. Bera izan zen Letoniak independentzia eskuratu eta gutxira pasaportean «livoniar» naziotasuna agertzea lortu zuen lehena. Ordutik beste berrehun lagunek daukate detaile hori pasaportean. Europa ekialdean oso ondo desberdintzen baitira estatuko herritar izatea eta bakoitzaren naziotasuna, izan zaitezke Letoniako herritar eta errusiar edo livoniar naziotasuna eduki. Madrilen gutxik ulertzen dutena ez da kontraesana, Espainiako herritar izatea baina beste naziotasun bat edukitzea.

Naziotasuna aitortu arren, banekien azkenetan zela livoniarren hizkuntza. Baibak ere berba batzuk baino ez dakizki. Bere ama zen livoniarren lurraldean geratzen zen azken hiztuna. Eta ezagutu gura nuen galdetu zidan duela urte eta erdi hara joan nintzenean. Kolka herrixkako kosta-lerro amaigabe hartan Valda Suvcane elkarrizketatzea lanbide eder honetako esperientziarik zirraragarrienetakoa izan zen. Berriz ikusi dut grabazioa egunotan. Agur egin digu euskaldunoi livonieraz, eta gerra aurreko livonieraren indarraz eta geroko gainbeheraz mintzatu da.

Baibak ama hil dela esan dit. Ama itzali zaio alabari. Europak beste hizkuntza bat galdu du, XXI. mendean desagertzen den lehena. Valdarekin livoniarren ondarea desagertu da Livod Randatik, Livoniarren Herritik.

«Ez da geratzen livoniera hiztunik Kolkan edo Livoniar Kostan. Gaixo dagoen gizon zahar bat dago Liepajan, agian hain ondo ez dakiten beste bi Ventspilsen eta kito. Rigan badira ikasi duten gutxi batzuk, jatorrizko hiztunik ez. Baina livoniera erabat hilda dago».

Erabileraren gezurra

Jaramonik ez, Katalunian bezala lau katu dira, eta geuk geurea», pentsatu nuen euskararen aurkako guraso taldea analfabetismoa bultzatzeko kanpainan hasi zenean. Tamalez, babes sozialik gabeko lobby-ak milaka euskaltzale isilen borondateak baino indar mediatiko handiagoa dauka. Eta tarteka euskararen aholkulari omen direnen bultzada paregabea jasotzen dute. Txantxetan ari zirela otu zitzaidan, nahiago hala balitz. Baina ez. Euskararen Aholku Batzorde ei diren Euskara 21 taldeko oinarrizko egitasmoan irakurtzen dugunez, hizkuntza eskubideak ez betetzea arazoa izan arren (bai, baina...), euskararen erabilera txikiak erakusten ei du orain arteko bidearen okerra. Ondorioa, betikoa, malgutasuna.

Diagnostikoan zehatz ibili arren (aspaldi ari gara egoeraren diagnostiko horrekin), Euskararen Aholku Batzordea errebisionista antieuskaldunen aldera lerratzen da errezeta ematerakoan. Ez dut sinesten batzorde horretan dauden guztiek testuarekin bat egiten dutenik, eta bai lehendik ere Euskal Herriko egunkari espainoletan antzekoak idatzi du(t)en(ar)en eskua dagoela atzean. Hara zenbait paragrafo esanguratsu:

«Erabilera da giltzarria, eta herritarrak dira, gara, protagonistak. Herritarron bizikidetza orekatua, aberatsa eta sendoa eraikitzea da edozein gizarte aurreratu eta demokratikoren helburu nagusia. Bizikidetza horretarako behar dugu euskara, eta bizikidetza horren protagonista bakarrak direnak dira euskarari ororen gainetik behar duen erabileraren hauspoari eragin diezaioketenak: herritarrak, hain zuzen ere. Horregatik da beharrezkoa euskararen aurrerakada euskal herritarren gogo, ahalmen, borondate eta aukeren ikuspegitik ere aztertzea».

Tranpaz jositako paragrafoa da. Administrazioak lan handia egin du, eta herritarrok ez gara neurrian ibili, antza denez. Euskara babestu dute, baina askorik erabiltzen ez denez, irakurketa bakarra dauka horrek: herritarrak motelago ibiltzeko ari dira eskatzen.

Euskararen erabilera baloratu daiteke Azpeitian edo Lekeition, biztanle gehienek biak dakizkiten eremuetan zein darabilten ikusteko. Ehuneko 10 edo 15ek baino ez dakitenean, ordea, horietako askok borondatetsu ikasita baina ama-hizkuntza duten gaztelera baino okerrago jakinik, harritzekoa ote erabilera ehuneko 1en bueltan ibiltzea?

«Ikasketak euskaraz egiten dituzten ikasleetariko askok ikasgelatik jolastokira pasatzen direnean, euskara osorik edo partez albora utzi eta gaztelaniaz egiten dute jolas. Duela 25 urte gutxi ziren, oso gutxi, ikasketak euskaraz egiten zituztenak; orduan, ordea, euskal hiztun izanik ikasketak gaztelaniaz egiten zituzten askok ikasgelatik jolastokira pasatzen zirenean gaztelania utzi eta euskaraz egiten zuten jolas».

Ondorioz, argi dago: berariaz dihardute euskararen aurka umeek erdaraz, euskarazko inposizioaren aurkako erreakzioa da. Ez ba. Erabileraren apala ez da porrotaren seinale, eskatzen duten elebiduntze progresibo horren errealitatea baino. Orain hiru hamarkada erdaldun izatera kondenaturik egongo zen belaunaldiaren zati bat euskararen jabe da gaur egun, guraso erdaldunek euskara hautatu dute seme-alabentzat. Errazkeriaz, erdaraz egiten dute askok, baiki. Hizkuntza komunikazioa izanik, errazenera jotzen dute askok, eta hori erdara dute. Baina belaunaldi baten familia erdaldunetatik seme-alaba euskaldunak irten dira, eskolarako bakarrik erabili arren. Erdaltzearen tendentziaren etena bera ere asko izan da. Ama-hizkuntza erdara duten euskaldun horiek hurrengo belaunaldiari zer transmitituko dioten da erronka. Eskolan bakarrik euskaldunduek, kalean errazkerian erdaraz dihardutenek, seme-alabei euskaraz egingo ote diete? Bi belaunalditan jauzi handia litzateke, gero. Kontua da erdaraz bizi diren horiek seme-alaben lehen urteetan euskaraz egitea gerta litekeela, baina guraso bien arteko hizkuntza gehienetan (lehen umearekin eta hasieran agian ez baina gero...) erdara izatea. Eta hala ez balitz, eta kontzientzia berreskuratuta etxean euskara hutsez ibilita ere, ez da aski etxeko eta eskolako hizkuntza bakarrik izatea. Herri txiki euskaldunetan, eskola eta etxea erdaraz zituzten etorkinen seme-alabak natural samar euskaldundu ziren, euskara hutsezko inguru sozial egokia izan zutelako. Gaur aurkakoa gertatzen da leku askotan. Egin kontu, esna ematen ditugun eguneko hamasei orduetatik hiru baino gehiago telebista ikusten ematen ditugu (% 20), eta hogeitaka kateetatik bakarra da euskaraz. Erdara etxe guztietan dago. Adibide bat baino ez da, gutxiago barik gehiago egin behar dela argi uzten duena.

Erabileraz arduratzea, orain oraingoz, luxua da Euskal Herriko eremu gehienetan. Areago, probokaziotzat hartu baina, zer ardura du euskara erabiltzen den? Euskalduntzea barik elebitasuna helburu delarik, behargin elebidun horien eskubide ere bada gura duten hizkuntzan aritzea. Gurago nuke, noski, euskaraz balebiltza, baina arazoaren zati txikia da erabilera. Bestea da okerrena: hemen euskaraz ez dakienak ez digu uzten euskaraz egiten. Benetako elebitasunean ez legoke arazorik bakoitzak gura duen horretan aritzeko, eta hori da legeak agintzen duena eremu publikoan. Erabileraz ez dio ezer, baina administrazioaren erabiltzaileoi -biztanle guztiei alegia-, mende laurden eta gero malguago jokatu behar dugula esatea aurpegian barre (edo okerrago, irain) egitea da. Egoista izango da, baina nik neurea ahalbidetzea gura dut. Utzidazue euskaraz bizitzen eta bost axola zu euskaraz, espainolez edo swahiliz zabiltzan. Kontua da euskaraz ez badakizu ez didazula niri uzten. Eta hori da oraindik gertatzen dena.

Orain artekoak malgutu behar ei dira. Inposizioak gura denaren aurkakoa ekar dezakeela diote. Horra gezur handia. Hizkuntzetan, inposizioak emaitzak eman ditu beti. Besterik da hori zilegi edo etikoa den. Garbiketa etnikoek horien egileek gura duten emaitzak dituzte, baina ez dira zilegi, bistan da. Hemen noizbait euskal herritartasuna onartuko balitz ere (citoyen(ne)/ciudano/a zentzuan) ez dirudi herritartasun hori lortzeko hizkuntza eskaria ezinbesteko egingo genukeenik, herrialde baltikoetan (eta Espainian, eta Australian, eta Frantzian eta...) egiten duten legez. Baina debekuek, betebeharrek eta zigorrek ondorioak dauzkate, zelan ez dute izango bada? Areago, zertarako arautu ezer, zertarako aitortu euskaldunoi hizkuntza-eskubideak, horiek ukatzea doan bada, araua bete zein ez berdin-berdin bada?

Euskal Herria jendea limurtze hutsez, euskara zeinen cool eta guai-a den esatearekin ez da euskaldunduko. Bide «gogorrak» 25 urtean edo «leunak» 75ean euskalduntzea ekarriko balu, onargarria litzateke bigarrena, trauma handirik ez sortzeko. Baina hizkuntza aldaketak nolabaiteko trauma eragin behar du ezinbestean, aspaldi abiarazitako prozesu historikoari buelta emateko, historikoki milaka euskaldunek jasan duten gutxiespen, bazterketa eta errepresioaren aldean oso txikia izango bada ere. Osterantzean, hil kanpaiak atzeratzea baino ez da. Eta hala balitz, arrazoi dute antieuskaldunek, dirutza ari gara alferrik xahutzen. Helburua euskara erabat normaltzea ez bada, bere txikian eslovenieraren, letonieraren edo malteraren pare egon dadin, ez du merezi ahaleginak.

Etxeko eta kanpoko terroristak

Turkiari gerra egiten dioten gerrillari kurduak terroristak dira, baina ez Irani egiten diotenak. Ezta Kosovoko gobernuan diren UÇK-koak ere. Mandela bai, noski. Baita Nepalgo gobernua lortu duten maoistak ere.

FARC terroristen zerrendan dago, baina Espainiak elkarrizketa bultzatzen du. Berdin Israeli erasotzen dioten «terrorista» palestinarrekin. Gerrilla da, milizia bigarrena. Hau da, benetan gogor jotzen dutenean uzten diote terrorista izateari. Eta horrek pentsarazten du estatuek ez dutenean negoziatzen, ez dela borroka armatua dagoelako, horretara behartuko dituen borroka armatu aski ez dagoelako baizik (baina indar aski ez badago, gerrillek ere konturatu beharko lukete, zilegitasunak zilegitasun, indar metatzea egurra ematea baino garrantzitsuago dela).

Elkarrizketa da bidea itsasontzia bahitzean, bankuetako lapurretetan, Iraken eta Afganistanen bahituen biziak jokoan daudenean. Hemen, berriz, elkarrizketa errenditzea da. Axolagabekeriaren gradu gorena da. Elkarrizketa ezak edozein unetan biktima gehiago ekar ditzakeela jakinik, lehen ardura hori eragoztea izan beharko litzateke. Mozioen eta biktimen joko mediatiko antzuaz aspertuegi gaude. Orain torturatzaileak omentzen eta torturatuei kaleak kentzen dizkiete (tu quoque, EA?). Milaka torturatuk izan duten babes bakarra, berriz, espetxera bidean.

Kandido Saseta euskal erresistentzia armatuaren sinbolo da, noski. Terrorista petoa, gaurko terminologian. Baita duela 71 urte Gernika defenditzen zen Saseta batailoi osoa ere. Zer gura duzue esatea, Joxe Arregi terrorista eta Meliton Manzanas biktima diren lekuan, nik zalantza gutxi.

Aime Cesaire

Puerto Ricon bada irudi bat beste ezerk baino beldur handiagoa ematen diena: Estatu Batuetako banderaren jaitsiera, eta uhartearen independentzia. Washingtonen kolonialismoaren amaiera bultzatzen dutenek ez dituzte botoen ehuneko bost lortzen. Baina, Estatu Batuentzat Gerra Hotzean izan zuen funtzioa galduta, orain zelan libratu ez dakiten eta diru laguntzetatik bizi den uhartea da.

Aime Cesaire handiak ere ez zuen sekula Martinikaren independentzia eskatu. Metropoliaren eta zurien asimilazioaren aurka oihu egin zuen, negritudea aldarrikatu eta bultzatu zuen Afrikako sustraietara itzultzea (izpirituala, ez Marcus Garveyk bezala, zeinak ontzi-konpainia ere eratu zuen), baina estatu independentea behin ere ez zuen eskatu. «Inola ere ez», erantzun zion kazetari bati, «hori kolonialistei jokoa egitea litzateke. Gutaz libratzeko aukera emango genieke».

Independentistek kritikatu zuten Cesaire. Baina ondoko uharte anglofono independenteetako herritarrak Martinikara doaz lan bila, ez alderantziz. Afrikako deskolonizazioak ikusi dugu zer ekarri dien. Dena kendu eta ezer gutxi eman ostean lotura garaiz eten zuen Europak, ongizatearen estatuak ezin zituen onartu horrenbeste pobre. Hobe independente eta atzerritar, metropoliko herritar bihurtzea baino. Gaur Martinikak azukrea ere inportatzen du Europatik. Imajinatzen duzue kolonia ohi guztiek atzera egitea eta metropoli ohietako herritar bihurturik herritarron eskubide eta zerbitzuak aldarrikatzea?

Independentziaren aurkakoek autodeterminazio eskubidea kolonialismoaren ondorio diren herrietan gauzatu behar dela diote. Ez ba. Aurkakoa da, hain justu ere.

Zentsura mozioak

Carrero Blancoren eta Aznarren aurkako atentatuak ez dira terrorismo. Nazio Batuen Erakundeak terrorismoaz ematen duen definizioarekin geratuko naiz, zeinak dioen terrorismoa biztanleria zibilaren aurkako indarkeriazko ekintza indiskriminatua dela», Roberto Montero espainiar idazleak dio. Horren arabera, oso gutxi izan dira euskal gatazkan egondako eraso terroristak, esku beltzek Artxandan, Muskizen eta besteren batzuk kenduta.

Jendez gainezka doan trenean bonba leherrarazteak bete-betean bat egingo luke terrorismoaren definizioarekin. Baina euskal gatazkako atentatuek berezitasunik badute, noren kontra jo oso argi izan dutela da. Besterik da horrek borroka armatuari zilegitasunik ematen dion, helburua zehaztuta ere oso desberdina baitira erregea eta peoia, erregea eta jauregiko garbitzailea.

Ez da zuzena halaber zentsura mozioak legez kanporatzeekin parekatzerik. Oposizioak gobernua baino boto gehiago badu, beti dagoen aukera da. Besterik da horretarako zioak hipokrisia dosi handia izatea. Hilketa bat eta tortura kasu bi ditugu aurten, Arrasate protagonista dela. Egia da lehenak ez daukala atzera bueltarik, eta beti izan daiteke kritikagarri udaleko alderdiaren jarrera. Baina ANVk ez du atentatua egin, ez agindu ez txalotu. Tortura berriz, bada PSOE buru duen gobernuak egin, bultzatu eta agindutako erasoa. Terroristek ez, demokraziaren alde borroka antiterroristan omen diharduen estatuak egiten du. Eta alderdi horri emango diote alkatetza.

Badakit zinegotziak zerikusi gutxi daukala goi esferetako mugimenduetan. Erabat desproportzionatua da estatuari erasotzeko udal agintariei jotzea. Eta igualtsu desproportzionatua ETAren aurka jotzeko zentsura mozioak aurkeztea.

Lotsa

Joan dira urte batzuk. Sakanako herri bateko jaietan, aurreko urteetan Guardia Zibila agertu zela kontatzen zidaten, udaletxean Espainiako bandera jartzeko. Pentsa dezakezue zenbat iraun zuen piper-potoak balkoian, eta zelan amaitu zuen. Hurrengo urtean ere agertu, eta udaletxean zegoen bandera bakarra iazkoa zela esan zieten. Kito problemak.

Nire herriko alkateak dio berak ez zukeela banderarik jarriko. Nire herriko alkatea oso postmodernoa baita trapu baten alde edo aurka ezer egiteko, baditu ardura handiagoak. Gizon jantzia da, Bizkaiko familia euskaldunean jaio eta Espainian eta Frantzian ikasia. Beti aurrera begira, arbasoen hizkuntza ahazteko gai ere izan da, hain da postmoderno nire herriko alkatea.

Nire herriko alkatea izan zen iaz bere alderdiko emaitzak hobetzea lortu zuen bakarretakoa, ederto baitaki populismoaren bidetik boto eskuindar eta hispanoenak erakartzen, Alderdi Popularrak ere zoriondu zion gisan. Bandera zor zien botoemaile horiei. Besteak, betiko jeltzaleak, lotsaren lotsaz dabiltza.

«Zer egingo zenukeen zuk, baina?». Egin beharrekoa ezin duzunean egin, duinagoa da alde egitea, baina zeinen goxoa den boterea. Borondatearen aurka, baina badaezpada ere ondo goian jarriko duela entzun genion. Inork ez diezaion eraso. Horretarako ere beti bezain antieuskalduna da gure hiriko alkatea. Bere koldarrean beheraxeago utzi balu, umiliazioa benetako abertzaleren batek konpon dezan... baina hori ere ez. Bejondeiola. Beste urrats bat lotsaren alkateen zerrendan, frankisten aldamenean. Duela 71 urte Artxandara igo ziren gudariak, ikurrina eskuan. Gaur alkate koldarrak tu egiten die.

Europan ere kazetariak preso

Prentsa Askatasunaren Nazioarteko Eguna genuen atzo. Europako Batasunean egoera ezin hobea dela irakurri genion Olinpiar Jokoetako uztaietan eskuburdinen sinboloak jarri dituen Mugarik Gabeko Berriemaileak (RSF) erakundeari. Egia da Euskaldunon Egunkaria zabaltzea eskatu ziola Espainiari RSFk... bost urte eta gero. Bere garaian itxieraren azalpenak baino ez zizkion eskatu. «Europako Batasunean benetako askatasuna dago. Ez dago estatuak aginduta hildako kazetaririk, ez espetxeraturik, eta zentsura ofiziala desagertu da». Halaxe irakur daiteke RSFren txostenean, eta gero ETA, Italiako mafia eta Danimarkako musulman integristak aipatzen ditu erasotzaile gisa.

Euskal gatazkan hedabideen jardunaz oso kritikoa naiz (bake prozesuak bultzatu beharrean ahal elkarrizketaren aurkako diskurtsoan erantzukizun handia daukate batzuek), oso larria da kazetariek bizkartzainak izan beharra. Baina erakunde ilegal baten jardunaren ondorio da. Zer ote da kazetariak espetxeratzen dituen estatua? Teresa Toda, Jabier Salutregi eta Egin-eko beste kondenatuak zein zerrendatan dauzka RSFk? Berariaz «ahaztu» ditu, sarri gogorarazi baitiote Espainiak adierazpen askatasunaren aurka hartutako neurriak.

Ez kazetariekin bakarrik. Arnaldo Otegirekin hasi eta Ino Galparsoroganaino, ahoa zabaltzea da euren balizko delitua. Aski da ETArekin bat eginez mintzatu zarela esatea atxilo hartzeko. Eta edozein zentsura bezain gogorra da mehatxu ofizial hori. Espetxean sartzea bizirik hiltzea baita Espainian, erabat desagertzea mundutik. Ipar Koreatik informatzea baino zailagoa da euskal preso bati aurrez aurreko elkarrizketa egitea.

Rubalcabak gerra nahi du

Luze doala entzun diogu. Zirkulazio heriotzekin batera esan du, antzeko istripuak balira bezala. Zer egingo diogu, tragedia gutxitzen saiatu eta aurrera. Tristea da inork ez esatea zerbait egin beharko duela hori eragozteko, bere beharra dela hau ez dadila luze joan.
Gerraren errezeta agintzen du Barne ministroak. «Aurrekoek bezala kale egingo du» leloa entzuten dugu beste aldean. Kale egingo du, baina bitartean, polito ari dira egurra ematen. Zapalkuntzaren aurrean zilegi dela defentsa? 80ko hamarkadan borroka armatua justifikatzen zutenek, dozenaka alkate eta parlamentario izanik, arrazoi gehiagorekin bultzatu beharko zuten demokraziaren itxura gordetzen ere saiatzen ez diren sasoiotan. Baina ez da hori kontua.
Eskuin abertzalea patxada autonomikoaren pistan lurreratzeko prestatzen ari da, inoiz ez dela aireratu jakin arren. Ez gaude 86an, nora joango zaizkio burujabetzaren aldeko jeltzaleak? EAra, Aralarrera? Adiskidea, hor hotz handiagoa egiten du. Etxera joango dira lasai asko, orain bertan independentismoaren zati handiena dagoen lekura, leihotik begira zain, enbatari erantzuteko ezgauza, miraria Estrasburgotik-edo etorriko ote den. Beste zati bat klandestinitatean dago, armekin edo gabe. Beste bat, hotz egiten duen alderdi txikietan. Eta espetxean azken zatia. Lau hamarkadatan inoiz baino jende gehiago dabil asteburu honetan errepideetan euskal preso politikoak bisitatzen. Eta apirilean beste 27 euskaldunen aurkako mehatxua. Etxean edo sasian, independentismoaren gaurko aukerak. Legal eta ilegalak: gurpil zoroa apurtu edo bertan ito, zuen esku.
Gerrarik ez. EH-Bai.

Saint Patrick, Newroz eta gu

Hiru aberri egun ikusi ditu asteak. Saint Patrick irlandarrek, uharteko mugak demografiak ezabatuko dituelakoan. Baina non egongo ote da gaelikoa ordurako? Sinn Fein agintean duen gobernua ez da gai irlanderazko egunkari bakarrari eusteko. Badakit ahaleginak egin dituztela horretarako eta hizkuntza legea lortzeko, baina emaitzak begibistakoak dira iparrean zein hegoaldean.
Kurduek Newroz ospatu dute munduko bazterrik nahasienean. Turkia, Iran eta Siria bezalako herrialdeak ezer gutxik batu ditzake, baina horratx kurduak Ankarak, Teheranek eta Damaskok txikikeriak ahazteko eta zapalkuntzan elkarrekin jotzeko.
Euskal Herrian tradizio bien loturatik daukagu, irlandarren katolikotasunetik eta Newrozek islatzen duen berpizkundetik, biak batean Aberri Egunean. Berpizkundetik baino beste edozertatik sumatzen da hurbilago herri hau, horratik, Lapurdi eta Nafarroa Behereko lan txukunaz gain.
Batzuk, iragarritako urratsa emateko bertigoarekin, inoiz iragarri izanaz ere damu eta Madrilera merkealdian, botoak doan ere emateko prest zelan irten ez dakiten bidean konponbide duin eta umiliaziorik gabekoren bat eskaintzen badiete, lehendakaria sakrifikatuta ere. Besteek iragarri gabe baina noizbait eman beharreko urratsa emateko biderik ikusi ezin, jakin arren orain bertan eragozpen direla Lizarrarako (Garazi gutxienez ari da lanean).
Eta Espainia? Eroso, oso eroso. EAJ beldurtua, ezker abertzalea preso eta klandestino, eta besteak bere horretan garaipenera bidean.
Goazen bai, goazen Zapaterorengana, zabal hartuko gaitu. Loiola? Ajuria-Enea!

Enbataren ondoren

Enbatak jo du aspaldiko gogorren eta itsasora begiratu dugu Bermeon, Donostian, Donibane Lohizunen. Artean ez genekien Telesfororen agindua zela. Candido Saseta komandantea etxera bidean zela. «Harro hadi, Kantauri itsasoa ta heien betiko loa betiko kanta zak. Geroari esaiok olatuetan herri-izarrak ez direla itzaltzen». Telesfororen beraren izarra bahitu nahi izan zuten duela 27 urte Espainiako tankeek. Argalaren izarra bahitzeko aitzakian Arnaldo Otegi espetxeratu duten legez. Saseta, Espainiaren etsaia. Argala, terrorista. Gerrako heroiak, terrorismoaren biktimak.
Enbatak jo du aspaldiko gogorrenen, eta Matxitxako parean bou Nabarra aurkitu ei dute. Cecil Day-Lewis-ek idatzi zuen, ez Lauaxetak: «Guduan sartu ziren galduko zutela aurreikusirik/ eta galdu egin zuten. Bizkaiko tirainak anitzen hezur / tematsuen gainean ari dira orain goitibeheiti./ Gainontzekoek euren untzien patu herdoildu bera / dute zain espetxeetan».
Saseta hil zen. Nabarra hondora joan zen. Durangoko bonbardaketa etorri zen segidan. Erbestea. Fusilamenduak. Espetxea. Atzo berriz bildu ginen Durangon. Txillardegi omendu genuen atzo. Eskerrik asko, Jose Luis. Ezin izan zuen etorri. Joseba ere, semea, ez zen etorri Durangora. Beste Joseba ere ez. Matxitxako, Durango, Gernika, Bilbo, Turtziozko manifestua eta hogei urteko isilunea. Hogei urte altxatzeko, Nabarratik Leturiara. Geroztik, mende erdi ibiltzen, otsoak eskutik hartu gabe. Txabi, Txikia, Argala, Telesforo, Santi, Txomin, Jon. Atseden hartzeko ordua da, lagun zaharrak biltzeko. EH-Bai. Saseta etxean da. Etxean behar zaituztegu zuek ere.