Zentsuratzaileak

BERRIAn argitaratua

Oso elkarrizketa interesgarria egin diote Bahman Ghobadiri, Urrezko Maskorra birritan irabazi duen zinemagileari, Argia-ko azken alean. Bidenabar, Ghobadik ez, baina Miraz Bezar-ek Mîn dit (Begien aurrean kurdueraz, nahiz eta Diyarbakirko umeak itzuli duten ingelesera) film kurdua dakar Zinemaldira Turkiaren menpeko Kurdistandik. Hakan Karsak aktoreak zeinen pozik zegoen ziostan asteon, Donostiara zihoala eta. Ghobadigana itzulita, harrokeria intelektualetatik urrun umiltasunez azaltzen du bere zinemaz eta kurduez dituen iritziak, baina zentsurari buruz esaten dituenak iruditu zaizkit bereziki esanguratsuak: «Zentsore lanetan ari den pertsona bakar bat ere ez dago ondo burutik, artistak porrotera eraman nahi dituzte, irandar kultura suntsitu nahi dute tortura eta indarra erabiliz».

Eta funtsean hori da film baten bular biluzi bat, kanta baten zeinu iraultzaile bat edo argazkietan talde armatuekiko babesa topatu guran ehunka adierazpen politiko zein artistiko miatzen dituenaren definizioa. Ezin burutik ondo egon, obsesioak gidatuta arakatzen du aurrera bolie esateak izan ditzakeen zigor-ondorioak edo maite zaituztegu berben atzean dagoen balizko delitua. Euskal kantari, kazetari, argazkilari, idazle edo zinemagileen lana inongo kritikarik aztertu ez duten artarekin ikertu dute poliziaren edo lobby ultretako zentsore arriskutsuek.

Badakit, ez dago konparatzerik Irango apaiz sistema hiltzailearekin. Baina zentsura hori oharkabean bustitzen duen euri fina da, elkartasunezko argazkiak edo zeinuak eraman baino lehen bi aldiz pentsarazten duen zirimiria. Pentsa, bertso txapelketaraino iritsi da zentsuraren euri hotsa. Bat-batekotasuneko ariketak ere baldintzatu gurako lituzkete arteaz gozatu ezin eta etengabe sorginen bila ari diren inkisidoreak.

Lagunen lagunak

BERRIAn argitaratua

Abkhaziako adiskideen oharra ikusi dut Facebook-en: Venezuelak independentzia onartu du, eta aurki Ameriketako Aliantza Bolivartarreko beste herrialdeek antzeko urratsa egitea espero dute. Venezuelako adiskideek, berriz, ez daukate horren berririk. Abkhazia eta Kaukaso bera oso-oso urrun geratzen zaie.

Ez dut nik ukatuko Kaukasoko eta munduko beste edozein herriren autodeterminazio eskubidea, baina denok dakigu Hugo Chavezen adierazpenak ez daukala horrekin zerikusirik. Mundua Estatu Batuekiko harremanen arabera bi polotan bereizita ikustetik dator Abkhazia eta Hego Osetia estatu gisa aitortzea. Historikoki «separatismoak» ez bultzatzeko jarrera izan dute Latinoamerikako estatuek. Are gehiago, Washingtoni egotzi izan diote Bolivia ekialdeko eta Venezuelako Zuliako oligarkiak autonomia eskatu izana. Eta ez zaie arrazoirik falta, ziur asko. Baina falta dute Europa eta munduko edozein arazo nazional edo etniko ulertzeko gaitasuna. Ez baitute sekula hizkuntza gutxituen berri izan, espainieraz egitea iraultzaile iruditu baitzaie anglosaxoniar inperioaren aurrean. Euskaldunok ikasteko gutxi Latinoamerikan.

Gerra Hotzean, inperialismo yankia ateetan, Kuba iraultzailea blokeetako baten lerratzea ulergarri izan zitekeen. Gaur egun ikuspegi horri eustea ez. Iranekin edo Errusiarekin aliantza egitea negozio gisa azal dezatela, baina ez dezatela saldu ezkerreko borroka anti-inperialista gisa. Etxerako nahiko ez luketen apaizen erregimena, emakumea legearen aldetik ere gutxiago den Iran edo oligarkia ustel batek gidatutako sistema, antzinako inperio tsaristaren gomutan eta inguruko herrialde guztiak beldurtuz Txetxenia eta Ipar Kaukaso osoa odolustu duen Errusia arma negozio biribilak izan daitezke, baina horri iraultzaile deitzea hipokrisia hutsa da.

Itxaron pixka batean, Alex

BERRIAn argitaratua

Eskoziar independentistek gobernua daukate, baina ez gehiengoa. Eta, hala ere, hautsak harrotu ditu Alex Salmond lehen ministroak beti esan izan dutena errepikatzeak: 2010ean independentzia erreferenduma egin nahi dutela. Unionistek -hala deitu diete britainiar hedabideek gutxiespen kargarik gabe, kazetaritzak behar duen zehaztasunetik abian- proposamena atzera botako dutela esan dute, baina badira gutxi batzuk erreferendumaren aldekoak ere, independentistei behingoz argi uzteko eskoziarrek Erresuma Batuan jarraitu gura dutela. Kontuak kontu, erreferendumaren legea hil gutxiren buruan izango ei da Edinburgoko parlamentuan. Baliteke unionisten gehiengoak atzera botatzea «baina Eskoziako herriari entzun egin behar zaio. Parlamentuak ez luke oztopo izan beharko, utzi jendeari mintza dadin», esan du Salmondek asteon.

Inork ez du aipatu estatuaren batasuna urratuz gero tankeak behar direla. Aipatu dute Eskoziako parlamentuak ez daukala independentzia aldarrikatzeko eskuduntzarik, ez ordea horrek herritarren borondatea legez kanpoko egiten duela esateko. Hara BBCn egin duten analisia: «Eskoziako parlamentuak, berez, ez daukanez Eskozia herrialde independente aldarrikatzeko aginterik, erreferendumean baiezko botoak Erresuma Batuko gobernuarekin elkarrizketa hastea ekarriko luke. Noski, Eskoziako herria independentziaren alde mintzatzen bada, oso zaila zaie Westminstergo ministroei esatea: ez, ezin duzue». Noski, noski. Eta bost axola datorren urtean Londresen tori-ek agintea hartuz gero. Are gehiago, Ingalaterra kontserbadoreak eskoziarren independentismoa are gehiago bultzatuko lukeela diote adituek.

Demokrazia lezio izugarria ematear egon daitezke Eskozian. Baina parajeotan ez dakit hain denbora gutxian ikaspen horiek hedatzeko moduan gauden. Horregatik, kasik hobeto legea atzera bota eta bizpahiru urte atzeratzea, Eskoziak estatua eratu eta erreferente barik geratu baino lehen.

Gibraltar

BERRIAn argitaratua

Espainiar nazionalismoa surtan ikusi dugu egunotan, Miguel Angel Moratinos atzerri ministroak Gibraltar bisitatu duela eta. Burlaizez esan dio Raxoik, bere herrialdera bisita ofiziala egiten duen atzerri ministro bakarra dela. Horren atzean, bistan da, «Gibraltar español»lelo zaharra dago. Aski esanguratsua da euskal abertzaleei legedia ez errespetatzea, eta ameskeria nazionalistetan aritzea leporatzen dietenek Gibraltar Espainiako zatitzat hartzea, nazioarteko mugei entzungor.

«Nafarroa Euskadi da» gisako lelo okerrek erregionalismo antiabertzalea sustatzeko balio izan badute, zer ez ote du egin «Gibraltar español» horrek? Frankismoan ulergarri zitekeen Gibraltarkoen errezeloa, baina biak Europar Batasunean egonik, zelan da posible XXI. mendean ere biztanleen % 99k Espainiaz ezer jakin gura ez izatea (17.900 lagunek ezetz bozkatu zuten, eta 187k baietz, 2002ko erreferendumean)? Horixe Espainiaren erakarpen gaitasuna, mende laurdeneko demokraziaren ondotik. Aznar-Blair laguntasunak ekar zezakeen soberania partekatuaren arrisku/aukera bertan behera uztea lortu zuten gibraltardarrek erreferendum harekin.

Miguel Sanzek ere aipatu izan du Foru Hobekuntzaren aldaketa, «nafarrak inoiz zoratuko balira ere»; asteon bertan aldaketa txikiak proposatu ditu. Baina bitxia da euskaldunak lau urterik behin autodeterminatzen direla eta nafarren borondatea argi dagoela errepikatu ohi dutenek, muzin egitea erabat legezko izan litekeen galderari. Nafarroa espainolaren dotrina sinetsiko banu, Gibraltarreko errezeta kopiatuko nuke. Nafarrek mendebaldearekin batzeari ezetz esateak abertzaletasunaren porrot historikoa ekarriko luke, belaunaldi oso baterako garai lezake independentismoa. Hauteskundeetako emaitzei begiratzea aski balitz, esan ohi duten legez, berehala egingo lukete. Erreferendumaren ukoak erantzun posible bakarra dauka, baina ederregia da.

Natalia

BERRIAn argitaratua

Anna Politkovskaiaren «Errusiar egunkaria» irakurtzen ari naizela entzun nuen albistea. Ez nuen Natalia Estemirova aurrez aurre ezagutzeko aukerarik izan, baina Memorialeko bulegora iritsi eta laster esan zidaten: «Benetan zer gertatzen den jakin nahi baduzu, hitz egin Natasharekin». Emakumeen babeseko egoitzatik hiri erdialdera itzulitakoan, berdin gaztigatu zidan Txetxenia, Inguxetia eta Dagestango desagertuen gainean buru-belarri diharduen 28 urteko kazetari ausart batek: «Gauza larriak entzun dituzula iruditzen zaizu? Bada gauzak ez dira beti itxuraz direna; familian bortxatzen zuten neskato bat izan zuten egoitzan, eta egun batzuetan artatu ostean familiarengan bueltan bidali zuten, txetxeniar ohituren izenean» ziostan amorratuta, «emakumeen benetako egoeraz jakiteko, Natalia Estemirovarengana jo behar duzu». Kafetegian bertan deitu genion, baina Moskun zegoela erantzun zigun.

Egun batzuk lehenago Inguxetiako hotelera bila etorri zitzaizkidan poliziak. Gauean, komisariatik bueltan, lau aldiz deitu zuten logelako telefonora. Hartu eta segidan eskegi. Biharamunean , Groznin jadanik, lasaitzeko tonuan esan zidaten: «Lasai egon, FSBkoak beti berdin ari dira jendea beldurtu guran». Nirekin ederto lortu zuten, alajaina. Ateak zabalik beti, zabal hartu ninduten hasieratik: Kaukasoko leku guztietan legez ea Euskal Herriarekiko antzekotasunik ikusten nuen, ea zein asmo nuen, nora jo, norekin egon... kazetari lanerako dagoen munduko lekurik zailenetakoan arnasa freskoa da Memorialen txokoa. Hantxe dago, laidoari irain Vladimir Putin izena eman dioten kalearen ondoan.

Txetxenia utzi baino lehen, berriz ere izan nuen estatuaren bisita. Abokatua lortu eta errepublikatik irteteko autoa bideratu zidaten, egunero-egunero bahiketa, tortura eta exekuzioekin lan aski ez balute legez. Natasha hil dute asteon, baina dagoeneko ezin dute beldur handiagorik sortu. Txetxeniak ez du ahazten, hain gutxi hiltzailea etxean dagoelarik, etsaiaren morroi.

Uigur

BERRIAn argitaratua

Glasgowko parranda baten ezagutu nuen Kaiser, poeta eta pintorea. Iazko irailean Bogotako kongresuan egin genuen berriz ere topo, eta aho batez onartu genuen Uigur PEN Kluba, lau urte lehenago euskaldunokin egin zuten legez. Jende askoren babesa eta animoa hartu zuten, eta hainbat ordezkarirekin bildu ziren. Baina kongresua amaitu baino lehen gurekin ere egoteko ahalegin berezia egin eta garagardo pare bat hartzera joan ginen. Denbora amaitu balitz bezala mintzatu ginen, antzekotasun eta ezberdintasunez. Islamaren azpitik uigur herrian bizi-bizirik zeuden ohitura animistez mintzatu zitzaidan, baina gaur eguneko kontuez ere bai. Hamar urte daramatza Kaiserrek semea ikusi barik. Afganistanekoez ere mintzatu zitzaidan: «Uigurrek nahiago lukete Oxforden ikasi, baina Afganistan dute auzo eta Txinatik ihes egiteko herrialdea». Antzeko zerbait aipatu zidan Abu Bakr-ek duela hil batzuk Tiranan: «Al Kaedak oso zail dauka uigurrokin, inoiz ez baitugu estatubatuarrekiko gorrotorik izan. Are gehiago, miresmena geneukan, baina oso bestelakoa zela ikusi dut». Guantanamotik pasa zen Abu Bakr, eta etxera itzuli ezinik jarraitzen du.

Txinaren kolonialismoa lehertu da azkenean. Benetako internazionalistak aspaldi ikasi beharreko lezioa zuen: ustez agintean dagoen sistema edozein izanda ere, estatu-arrazoiak eta nazionalismo inperialistak antzera gidatzen dituztela AEBak, Iran, Txina eta Errusia eta, lehen, Sobietar Batasuna -salbuespenak salbuespen, errusiar nazionalismoak bere egin zuen Estatua urte gehienetan-. Zapaltzailearen erregimena zein den baino gehiago, herri zapalduekiko begiruneak beharko luke elkartasunaren abiapuntu.

Estrasburgo ondoren

BERRIAn argitaratua

Theo van Boven-ek idatzitakoak torturaren aurkako borrokan urrats garrantzitsua izan diren legez, Estrasburgotik sekulako jipoia iritsi dela onartu behar. Gutxi aipatu da, eta abokatuek jakingo dute zergatik ez duten, oraingoz behintzat, Estrasburgoko epaiaren aurkako helegitea iragarri. Errusia eta Turkia zigortu izan dituzte, baina Spain is different. Eta horretara moldatu ezean, akabo.

«Alderdi abertzale kurdu» izendatu ohi duguna ez da, ofizialki, ez kurdu ez abertzale. Alderdiaren izena turkieraz dauka DTPk eta Ataturk faxistaren irudia eta Turkiako bandera dauzkate beren udaletan, mitinetan PKKren aldeko oihuak etengabeak izan arren. Turkiako erakundeetan parte hartzeko irentsi beharreko zapoak dira. Egoera oso desberdina da, badakit, Europaren homologazio demokratikoa behar du Turkiak, eta kurduak Ankararen kontraesanetan sakontzen ari dira. Baina garrantzitsuena da Estatuari neurria hartzen asmatu dutela. Horma bota ezin denean (kolpeka ezin da orain bertan), jakin behar da zirrikituetatik pasatzen, «gaitzespen» bezalako taburik altxa barik.

Eskoziako autonomiaren hamargarren urteurrenean inkesta egin du BBCk: independentziarako erreferendumaren aldeko ei dira biztanleen ehuneko 54. Groenlandiarekin Danimarkak daukan naturaltasunez. Europan Espainia horien pareko demokrazia delakoan daude. Baina Espainia Honduras da, erreferenduma egiten badugu badakigu tankeak egongo direla. Argi dio Xabier Arzalluzek azken Larrun-en, Txema Montero eta Jose Mari Esparzarekin batera daukan eztabaidan.

Datozen urteotan Espainian aldaketarik gertatzen bada, zentralizaziora bidean izango da. Uste orokortua da urrunegi joan zirela trantsizioan, ahulegi jokatu zutela. Baina Espainia gangartzen hasten denean, hondoa jo ohi du. Unerako prest egotea da garrantzitsua. Etxeko lanak ondo eginda, eta kanpokoak, hobeto (1995ean Daytonen Kosovoz ahaztu ziren; hiru urte eta erdira Belgrado bonbardatzen ari zen NATO).

Ekialdeko ipuinak

BERRIAn argitaratua

Irandarren xalotasuna burumakur dabilen edonor altxaraztekoa da. Ingeles perfektuan mintzatu zaizkidan dozena erdi lagun ezagutu ditut egun gutxian, inoiz ere herrialdetik irten gabeak. Eta ingeles hiztuna neronek aurkitu ez dudanean, kurduek, pertsiarrek, azeriek eurek topatu dute lagunen bat, zubi-lana egin dezan, hain dute handia jakinmina.

Federico Garcia Lorca idoloa da Iranen. Beste inon ez dut ikusi andaluziar poetaren lana horrenbeste jendek ezagutzen duen herrialderik. Lehen lagunak etxeko egongelan zeukan bere posterra. New Yorkeko poetaz, Bernarda Albaz, ijito-poemez mintzatu zaizkit Yazdeko mausoleoetan, Isfahango mezkitetan eta Kurdistango mendietan. Poesiatik antzerkira, literaturatik gerrara eta heriotza zigorretik homosexualitatera eraman genuen gaia. Poetaren homosexualitatearen berri harrituta hartzen zuten Lorcaren lanez nik baino gehiago zekitenek. Eta zertan ukatu, lehendabizi Barcelona-Real Madrid, bigarren Lorca eta hurrena Borges eta Garcia Marquez aipatzen zidaten lagunek ezin gusturago egiten zuten jauzi ohiko ordenatik.

Mundu guztian legez, ohe-kontuek ikusmin handia pizten dute Iranen ere. Sexualitateak oro har, homo zein hetero. «Zein iritzi duzu homosexualitateaz?» galderaren xalotasunak neutralizatzen nau, eta askatasunaren balioaz zerbait diotsot. Bezperan etxera gonbidatu ninduen Ahmadinejad-zaleaz oroitzen naiz, familiarekin bazkaldu ostean irribarre egin eta bere bizarraren latza sentitu nuen masailean, musu suharra ematen zidala.

«Baina herri musulmanetan gizonek elkarri eskua ematea eta musuek ez dute zerikusirik homosexualitatearekin!» gaztigatu dit lagunak. Ezetz ba, ez naizela homo edo hetero izateaz ari, afektibitateaz eta sexualitate askeaz baino. Eta Vatikano eta Espainiako beleei txakurrarenak esaten dizkieten ezkertiarrak zergatik dauden horren isilik homosexualen urkatzaileen aurrean.

Elizgizonen defentsan

BERRIAn argitaratua

Ez dira horren desberdinak elkarrengandik», esan du Obamak, Mahmud Ahmadinejad eta Mir Hossein Mousavi hizpide hartuta. Zergatik, beraz, Mousaviren aldeko jarrera argia mendebaldean? Funtsean, jakina delako bata zein bestea hautatu benetako agintea beste nonbait dagoela. Agintari Gorenak erabakitzen du nor den hautagai eta nor ez, eta bera buru duen elizgizon multzoak mugitzen ditu Irango benetako hariak. Parte hartzea oso handia dela dio erregimenak, ez dela iruzurrik egon eta Ahmadinejaden garaipena erabatekoa dela. Ez daukat irizpide nahikorik aurkakoa diotenen alde jartzeko, baina kontua da hauteskunde garbiak izateko bermerik ez dagoela, eta emaitzak emaitza, berme faltak aski behar luke prozesua ezbaian jartzeko.

Badakit munduaren hipokrisiaz, ezagutzen ditugu Bushen 2000ko iruzurra, Saudi Arabiako demokrazia falta eta emakumeen eskubideen zapalkuntza, eta ondotxo dakigu Ekialde Hurbilean bakerako arrisku handiena Israel dena. Baina lar erraza da horiek salatzea, eta izpiritu kritikoa behe-beheko mailara jaistea Iranekin, zapaltzailea etsaiaren etsaia delako. Tamalgarria da Latinoamerikako ezkertiarrek erregimen ultraeskuindar erlijiosoari babesa ematea.

Homosexualak urkatu, kazetariak espetxeratu, feministak erbesteratu, balutxiak, kurduak zein arabiarrak zapaldu, komunistak torturatu; horiek Irango errepublika islamikoaren balentrietako batzuk. Mousavik ez zituen bidegabekeria guztiak bertan behera utziko. Mendebaldeari ere axola gutxi giza eskubideek. Aski esanguratsua da, auzi nuklearrarekin alderatuta, gai horiek hedabideetan daukaten leku apurra. Baina Khamenei eta beste aiatolak defendatzea, kritikak, kasualitatez, inperialismoaren interesekin bat egingo lukeela-eta, ezkerraren lotsagarri da.

Pertsiako mila eta bat gauak

BERRIAn argitaratua

Pertsiako hiriburu zaharrean, Islamaren hiriburu kulturalean, Isfahanen, bozen emaitzen inguruko askotariko iritziak daude; tradizioak eta modernitateak bat egiten dute bizitzako alor askotan, baita politikan ere.

Persepolisko harri multzotik inguru hau zer izan zen irudikatzea zaila da lehen begiratuan. Jauregitzarraren maketa ikusi arte. Dario enperadorea eraikitzen hasi eta Kherkhes bere seme eta Artakherkhes bilobek amaitu zuten. Herodotok aipatu zuen, eta Ryszard Kapuscinskiren azken liburuetako bateko pasarte interesgarrienetakoa ere biltzen du.

Persepolis izena, baina, greziarrengandik jaso dugu. Pertsiarren hiria esan gura du. Duela 2.500 urte, barbaro hitzak greziarra ez zena esan gura zuen, baina pertsiarrengatik jaso zuen gaurko esangura. Inperio asiarrak heleniarren aurka oldartuta ere Termopiletan greziarrak gailendu ziren, eta, geroztik, europar demokrazia asiar-kanpotar basatien aurkako eskema errepikatu dugu. Islama iritsita ere, gainontzeko musulmanek okerreko bidea deritzena hartu zuten pertsiarrek, Aliren jarraitzaileena, xiismoa alegia. Eta XXI. mendean, gaizkiaren ardatzean goi-goian ikusten jarraitzen dugu Iran.

Persepolis turistaz gainezka dago, etxekoak gehienak, bere herriko ondarea ezagutzera etorriak. Shiraz hiritik honainoko 70 kilometroetan, picnic egiten daude familiak parkeetan. Pertsiarren hiririk garrantzitsuenetakoan, iraultzaren eta Irakeko gerrako martirien alde egiten dute otoitz mezkita nagusian, bekokia hilobiak gordetzen dituzten hesietan kokatu eta musu ematen dute, barruraino iristen den sentimendua. Ruhola Khomeiniren irudiak nongura daude noski, eta pasaporteari begira bi gai nagusitzen dira: Bartzelona edo Real Madril (Ekialde Hurbil osoan legez), eta Federico Garcia Lorca, beste leku gutxitan bezala. Leku gutxitan ez bezala maite dute poesia irandarrek.

Poetak, dantzariak...

Isfahan labea da arrastiko lehen orduetara arte. Baina Pertsiako hiriburu zaharrak beste itxura bat ageri du ilunabarrean. Poetak, dantzariak eta musikariak daude zubietan. Behialako te-etxeak ixten joan dira urteotan, ofizialki tabakoaren aurkako kanpaina Iranera ere heldu dela eta. «Txepelkeria hutsa da», dio Mir Hussein Mousavi erreformistaren zinta berdea aldean propaganda banatzen duen neska batek, «hemen alde guztietan erretzen ditu jendeak zigarroak, bost axola zitzaien nargilea (uretako pipa) erretzea. Arriskua bestelakoa zen, mutilak eta neskak elkarrekin biltzeko lekuren bat izatea».

Imam plazan (Munduaren erdia deitu zuten horretan), gazteak motorrean dabiltza burrunbaka oihuka, xingola laranjekin. Mahmud Ahmadinejaden jarraitzaileak dira. Plazaren iparretik abiatzen den bazarrean sakondu ahala ugaritu egiten dira presidentearen aldeko afixak. Plazan bertan, ehunka pertsona, izozkia jaten, udaberri amaierako ilunabar epela gozatzen, motorzaleei ezaxola gehienak. Ume bat «Ahmadinejad, Ahmadinejad» oihuka puxtarria eskuetan. Handik hurbil, berriz ere gazteak, neskak ere dotore buruzapia ahalik eta atzeren, ilea nork gehiago erakutsiko, Mousaviren propaganda banatzen.

Mutil bat hurreratu da, «bota egin behar dugu zoro ultra hori», esanez. Lehen aldiz buruz buruko telebistako eztabaidak egon direnetik jendea are sutsuago dabil. Txakurrarenak esan dizkiote elkarri hautagaiek. «Ahmadinejadekin jarraituz gero, gerra daukagu berehala. Zertarako hasi behar zuen inor probokatzen Holokaustoari buruzkoak esaten». Iranen erdialdeko eremu pertsiar xiitan dagoela jakitun argi dago zein babestuko zuen. «Bai, hiriko erdialdean, nekazari eremuetan Ahmadinejadek babesa dauka, baina gazteen artean, klase ertaineko auzuneetan bat ere ez. Jolfakoa naiz, ama armeniarra eta aita musulmana ditut, eta gurean berdea da jaun eta jabe».

Burgesia erreformista

Jolfa auzoa berez Iran iparreko muga herria da, baina hango biztanle armeniarrak duela lau mende ekarri zituzten Isfahanera. Jolfa Berrian Vank katedrala dute helmuga turistek. Auzoko hamahiru elizetako bat da. Egun 6.000 dira armeniar kristauak, eta musulmanen betebehar -ilea estaltzearena agerikoena- eta debeku -alkohola, kasu- berberak izanda ere, begi bistan dago auzoak klase ertainetik nabarmen gora egiten duela. Burgesia erreformistaren txokoetako bat da, Mousaviren kolore berdeak harro-harro ageri dira bazter guztietan. Baina badakite sei mila baino ez direla, eta jasangaitz zaien sistema iraultzea oso zaila dela. Sistema bera ondo gotortuta dagoelako alde batetik, baina biztanle xiita behartsu asko eta askoren babesa daukalako bestetik.

Pertsia zaharra utzi eta Kurdistanera iritsita hain da handia sistemarekiko amorrua ze, kanpotik bakarrik alda daitekeela uste dute. «Ahmadinejadekiko gorrotoa oso handia da, eta batzuk joango dira Mousaviren edo Mehdi Karroubiren alde bozkatzera», dio Mahabaden alderdi kurdu debekatu bateko -kurdu eta debekatu erredundantzia da- militante batek.

1946an XX. mendeko estatu kurdu bakarra aldarrikatu zuten hiri horretan Sobietar Batasunaren babesarekin; hamar hilera Stalinek pertsiarrekin hitzarmena lortu eta berehala urkatu zituzten Mahabadeko buruzagiak. «Baina gehienoi bost axola hauteskundeak, erreformistak hobeak izanda ere, ez diogu gure botoarekin zilegitasunik eman elizgizon hiltzaileen sistema honi».

Gringoen zain

BERRIAn argitaratua

Irango basamortuak atzean utzita, mendiak iritsi dira. Xiismoa atzean geratu eta erlijioaz nazka nazka dauden gazteak topatu ditut. «Whisky, whisky» xuxurlatzen dute Marivango aintzira ertzean; Iraken menpeko Kurdistan oso hurbil dago eta ohi baino merkeagoa da kontrabandoko alkohola. Alik -ez da benetako izena- aitortu dit: kurdu gehienek gringoen erasoa gura dute, gazteenek batez ere (zaharrek gerraren eskarmentua daukate). «Lehenengo gauza, neskek buruzapiak kenduko lituzkete, eta hurrena mozkor mozkor egingo ginatekeela uste dut. Baina ni ez naiz Amerikaz fio. Ezkertiar gisa ez genuke Washingtonen zain egon beharko».

Howraman haranera bidean pasdaran milizia gorrotatuaren autoa aurreratu dugu. Autoko gidariaren anaia atxilotu eta heriotzara zigortu dutenak dira. Beste bidaide batek Victor Jararen berbak itzultzeko diost. Badaki oker, oso oker dabiltzala Venezuela eta beste herrialdeak, erregimen anker eta hiltzaile honen lagun izanda, baina ez dauka amorrurik. Bere lagunak Lorca du hizpide, eta Borges eta Garcia Marquez, «espainiera fantasiaren hizkuntza da guretzat». Gabriel Arestiz ere gehiago jakin gura du.

Ekialde Hurbileko herririk aurrerakoiena Estatu Batuen itxaropenean dagoenean, zerbait ez dabil ondo. Hala hasten da Hiner Saleem-en Kilometro Zero filma: «badakigu Amerika inperialista dela, nahiko genukeen Frantzia, Suitza edo Eskandinavia etortzea gu askatzera, baina ez zen beste inor etorri». Niri bestela esan dit lagunak: «Itotzen ari zarenean eta eskua ematen dizutenean, ez duzu begiratzen norena den eskua eta zein interes dituen».

Beste puntatik

BERRIAn argitaratua

Europarik ahaztuenean ibili naiz egunotan. Elbrusen tontor bikiek esan didate agur. Kontinenteko inperioek begiak itxi dizkieten tragedien lekuko, guri begira daude, beste Europari, giza eskubideen faroari. Erresuminik gabe, txetxeniarren hondamendiaren aurrean egon den isiltasun konplizeaz berbarik jaso barik. Inork ez baitu berbarik jasotzeko 2009ko Txetxenian. Baketu diete aberria, isilik egotea da gakoa, zeinen eder geratu den Vladimir Putin kalea Grozni erdian.

Osetiarrek negar egin dute, independentziak heriotza ekarri die. Eta heriotza eraman dute ingux herritarrengana. Magomedek ez dauka beldurrik, Timur bost urtean ikusi barik, onartu du hobiren batera jaurti zutela anaiaren gorpu torturatua. «Alak erabakitzen du noiz den ordua», inguxaren onarpena. Ez da erraza txetxeniarren eta osetiarren artean bizitzea, inperioa bere atzaparrekin beti gainean.

Euskaldun eta europar ditut ziur aski nortasun garrantzitsuenak. Zapalkuntzak eta ukazioak lehena indartzea ez da nazionalismo kontu arrunta. Europazaletasuna bizitzak ekarri dit. Bruselako funtzionarioen, Luxenburgoko burokraten eta Estrasburgoko epaile ezin motelagoen atzean dagoen Europan sentitzen naiz erosoen, nire herri txikiak bere printza ezartzen dion melting pot-ean. Gure inperioetatik haratago, Rhinez harantza, Minhotik harantza, Glasgown, Belfasten, Cortin, Bartzelonan, lagun artean naiz. Groznin, lotsaz, irribarre ergela baino ezin egin lagunari; euskaldunok eta txetxeniarrak ahaide garela diost, eta berdin sufritu ditugula inperioen atzaparkadak. «Otoitzeko ordua da, barkatuko didazu? Kontaidazu gero gehiago zuen mendiez eta Gernikaz eta euskaraz». Espainia ez da Danimarka, baina txetxeniar baino inuitago ez ote garen...

Euskalduna naizela esan eta ulermena sinpatiazko irribarrean jasotzen dudan leku bakarra, Europa. Inperioen zirrikituetan gure printzak behar du. Osterantzean, ez dago Europarik.

Paredes eta hormak

BERRIAn argitaratua

Jose Paredesek hemezortzi urte zituen 1973an soldadutzarako hartu zutenean. Jon Paredesek baino bat gutxiago. Jose Paredesek estatu kolpe baten erdian aurkitu zuen bere burua, abiatzear zen diktadura bateko azken katebegi. Jon Paredesek diktadura baten aurka armak hartzea erabaki zuen sasoi beretsuan, bere borondatez, faxismoaren aurka borrokatzeko.

Eskuak errebolber baten kulata-kolpez txikituta, mihia erauzita, Victor Jararen gorputz torturatuan erruleta errusiarrean ibili zen tenienteordea. Chile futbol zelaiko lehen tiroaren ondotik, aurrean zituen Jose Paredes eta behartutako beste mutilei tiro egin zezatela agindu zien. Irailaren 19an aurkitu zuten kantariaren gorpua.

1973ko irailetik 1975ekora, Paredes antifaxistaren zoria ere idatzita zegoen. Victor Jararen hilotza topatu eta urte bira ezarri zioten Txikiri heriotza zigorra. Munduko amorruaren aurrean Orienteko plazan bildu zituen beretarrak espainiar kriminalak. Hiltzaileak aldamenean zeukan ondorengoa, Borbon izeneko bat.

Jose Paredes soldadu ohia egunotan atxilotu dute Txilen, kate luzeko azken katebegia dela jakitun, gorago, askoz gorago joan behar dela jakitun. «Ama Aberrian», kriminalak zigorrak gabe hiltzen dira ohean, faxistek hautatutako ordezkoek estatuburu jarraitzen dute, eta inoiz jazo ez zen trantsizioa munduaren eredu izan daitekeela uste dute oraindik.

Are okerrago, botere banaketa daukatela sinesten dute, eta inoiz konturik eskatu ez dieten epaileekin jarraitzen dute. Besteak beste, faxismoaren biktimei irain egiten, eta militante antifaxistei oroitarriak ere ukatzen. Eta patetikoena, epaileen aginduak bete eta bete jarraitzen dute alkateek.

Tamil tigreak

BERRIAn argitaratua

Munduko herri zapaldu gehienetan egon izan dira euskaldunak, baina tamilen gatazkan ez dugu lekuko berriemailerik izan. Eta pena da. Sri Lankako triskantzaren neurria emateko ez zuen balioko ziur aski, kazetari guztiei itxi baitizkie uharteko ipar-ekialdeko mugak. Bigarren, hirugarren eta laugarren iturrietatik jakin ditugu, jakinarazi dizkigute, azken hileetan izandako sarraskiak.

Tamil ahituen, kalituen, suntsituen irudien ostean garaileenak ikusi ditugu, bozkarioz, «terroristekiko garaipena» ospatzen Kolonbon. Amesgaiztoa amaitu zaielakoan, bost axola beren mugen barnean egotera bortxatutako tamilen amesgaiztoa.

Bihar, berandu beti legez, baliteke Sri Lankako Gobernuaren aurkako auzibideren bat irekitzea egunotako sarraskien ondorioz. Baina inork ez dio eskatuko atzera egin dezala konkista burutuan, hain gutxi gerrillak eratu eta militar zeilandarrek suntsitutako estatua berreraiki dezatela. Hori terroristekin bat egitea omen litzateke. Gauzak horrela, bere biztanle guztiak sakrifikatu baino lehen amore ematea erabaki zuen gerrillak gaur zortzi. Errendizioa, bai, Sri Lankak hori ere errespetatu ez eta gerrillari guztiak banan-banan hil arren. Tamil herriari abaildu zitzaion sarraskiaren aurka, borrokatzeko arrazoiak milaka izanda ere, errendizioa zela bidea erabaki zuten.

Orain, etsipena izango da nagusi tamilen artean, zapaltzen dituzten estatuaren bozkarioaren neurrikoa. Baina garaile handi horiek guztiek badakite, sakoneko arazoak konpondu ezean, beti egongo dela armak hartuko dituenik. Armen aukera beti dago hor. Horregatik ez dira lar mitifikatu behar, beharrezko denean lasai lurperatu beharko lirateke, trukean ezer jaso barik ere. Errepresioa horren handia eta erantzuteko gaitasuna hain txikia direnean, bereziki. Gero ere egongo da armak hartzeko aukera.

Genozidiorik ahaztuena

BERRIAn argitaratua

Armeniarrek sarri salatzen dute munduak zeinen jaramon gutxi egin dien holokausto juduaren aldean. Bada egin kontu Kaukaso ipar-mendebaldean milioitik gora biztanle ginela 1864. urtea baino lehen eta 80.000 baino ez ginela geratu Errusiaren konkistaren ostean». Almir Abregov Adigeako Museo Nazionaleko zuzendari ohiaren hitzak dira. Datuei buruz eztabaidak daude, baina neurriak neurri, zalantza gutxi dago gertatu zenaz: bost urte ziren tsarraren indarrek Txetxenia eta Kaukaso ekialdea baketzea lortu zutela, eta mendien mendebaldean, Adigean, gupidagabe jo zuten. Herri guztiak suntsitu eta bizirik irtetea lortu zuten biztanleak otomandar inperiorantz ontziratu zituzten. Turkian, Jordanian, Israelen eta Sirian sei milioi adige daude, eta komunitate garrantzitsuak dituzte Europan eta Ameriketako Estatu Batuetan.

Zirkasiar, txerkes, kabarda... kanpotarrek emandako izenak dira. Eurek adige deritzote euren buruei. Maikop Adigeako errepublikako hiriburuan bi mila eta bostehun lagun inguru bildu ziren herenegun. Dolu egunetako kapelak buruan batzuek, besteek papakhak -Txetxeniako irudietan ikusi ohi ditugun txapel garaiak Ipar Kaukaso osoan erabiltzen dira-, eta txerkeska izeneko jantzi dotoreak umeek, kartutxoak paparrean eta labana gerrian. Gezi horidun bandera berdeak astindu zituzten hiriko mezkita berriaren aurrean. Musika pixka bat, baina adigeen dantza bizkorrik ez. Dolu eguna zen.

Etxean gutxiengoan

Hitzaldietan historia gogorarazi zuten, dokumental baten estreinaldia egon zen, eta adige hizkuntzari eusteko berbak esan zituen hizlarietako batek, gehienek errusieraz egin arren. Siriatik etorritako adigeak duela 145 urteko hondamendiaren neurria aipatu zuen: badira oraindik Itsaso Beltzeko arrainik jaten ez dutenak, ontziratutako adigearren erdiak baino gehiago ito egin zirela gogoan.


Adigeako biztanleen ehuneko hogei baino ez dira adigeak, mende eta erdi pasatu arren eskualdeko hainbat eremuk hutsik jarraitzen dute. «Legeak, oraingoz, presidenteak adigeeraz jakin behar duela dio, eta gobernuko kideen erdiak ere adigeak dira. Baina aul edo adige herrixketan adigeeraz ez dakiten irakasleak egon daitezkeela dioen legea ere onartu du gobernu horrek», dio Aslan Shazzo Natpress agentziako kazetariak.

Beste bi errepublika dituzte adigeek Errusiako Federazioan. Horietako baten, Kabardino-Balkarian, milioi erdi adige bizi dira eta Arsen Kanokov presidenteak, eta Mosku haserrarazi izan duen solas abertzalea darabil aspaldion. Gazteak ere Adige Khassa elkarte historikoaren aurka jaiki dira, nahikorik egiten ez duela leporatuta eta, funtsean, Errusiaren menpe dagoela. «Jende asko ez da hitz egitera ausartzen, asko galdu dugu, eta Estatua gogortu egin da azken urteotan», dio Shazzok. Inork ez du aipatzen, baina airean dago Vladimir Putinen ondarea. Eta Txetxenia ez dago hain urrun. Arambi Khapaj Adige Khassako Maikopeko arduradunak ulertzen ditu kritikak, «baina egoera politikoa ere aintzat hartu behar da, eta jendeak elkartean parte hartu behar du, Adige Khassa da adige herriaren ordezkaria».

Khapajek errusiarren aurkako haserrerik ez daukala dio, baina Turkian bestelako sentimenduak egon ohi dira. Baita Sobietar Batasuna ia ezagutu ez zuten gazteen aldetik ere. Txetxeniatik Kaukasora hedatu diren jamaat edo gerrilla islamikoek Kabardino-Balkaria errepublikako hainbat gazte erakarri dituzte, bai kabardak (adigeak) bai balkarrak (turkiarrak). Eta hain urrun heldu gabe ere, Moskuren aurrean tinko egoteko asmoz Dzhemak (Deiadarar) elkartea sortu dute Kaukasoko errepublikan.

Olinpiar Jokoak

«Behinola izan genuen lurraldearen ehuneko bosten jabe gara, eta gutxiengoan gaude. Lehen lotsagarria zen adige bat errusiar batekin ezkontzea, orain hirutik bat dira bikote mistoak. Horrek ez du kentzen, baina, Errusiari berea eskatu behar zaiola, ez dirudi barkamena eskatzeko prest dagoenik, baina behin onar dezala gertatu zena eta laguntzak eman ditzala. Arbasoen lurraldera itzuli nahi dutenak asko dira, eta Errusiaren burokraziaren zailtasunekin topo egiten dute behin eta berriz», dio Khapajek. Zortziehun lagun itzuli omen dira urteotan.



Hitz debekatua, independentzia, entzuten hasi bada ere, Josiv Stalinek ezarritako errepubliken zatiketatik bakar bat osatzea eta kanpoko adigeen aberriratzea dituzte helbururik behinenak. «Abkhazia eredugarria izan zitekeen, independenteak dira teorian, baina Errusiak ez die utzi, eta han ere gutxi itzuli dira», diosku Almir Abregovek.

Abkhaziako mugan, Sotxi dago, Vladimir Putinen kuttuna, Errusiako hiririk turistikoenetakoa eta 2014. urteko Neguko Olinpiar Jokoetako egoitza. Ekologistek inguruko mendietan egingo dituzten triskantzak salatu dituzte; adige askok beste kritika bat erantsi diote: onartezina dela ubikh herriaren lurretan Olinpiar Jokorik egitea.

Adige eta abkhaziarren ahaideak, ubikh guztiak kanporatu zituzten 1864an. 1992an, Turkian hil zen azken hiztuna, gainontzekoak adigeekin nahasi eta haien hizkuntza hartu dute. Genozidioaren Olinpiar Jokoak izeneko kanpaina abiarazi dute.

Adigear Kongresuko buruak Murat Brezeg oso kritikoa da: «Gure arbasoen hezurren gainean egin nahi dute ospakizuna arbasook sarraskitu zituztenek». Adige Khassako Arambi Khapajek bestela uste du, berriz ere Moskurekiko ulermen handiagoz: «Ez gaude Olinpiar Jokoen aurka. Hara Australian, aborigenen ondarea indartzeko balio izan zuen. Sotxi ere ubikh eta, oro har, adige kultura goratzeko erabil daiteke».

Baina aurkariek Sotxiko Interneteko gunera eta bestelako informazio ofizialetara jotzeko diote: behinola bizi ziren greziarrez mintzo dira -Kolkida historikoa da eskualde hori-, «baina hitzik ez jatorrizko biztanleez, ubikhez, adigeen beste tribuez. Are gutxiago mintzo dira, noski, zergatik gaur ez dagoen adigerik Itsaso Beltzeko kostaldean».

'Tot el camp es un clam'

BERRIAn argitaratua

Eguaztenekoa independentziaren alde egin izan bagenu. Gaur estatu ginateke» zioen Fredik herenegun. Partidan zehar baino, egun osoan zehar hartu genuen gozatua. Egun batez, Europa ultramendebaldartu honetatik urrunduta, arrazionaltasuna aparkatu eta autoetatik bozkariozko bozinak entzun genituen, leihoak jaitsita banderak astindu eta ezikusi egin zuten udaltzainek... eta ni Kosovoko egunez oroitu nintzen. Aurpegi arraroz begiratu zidan lagunak Pristinan, independentziako ospakizunetan futboleko ospakizuna zirudiela esan nionean. Baina Bilbok Pristina zirudien. Kontua da albaniarrek lortutakoa ospatzen zutela. Eta nazio ere ez den komunitatea zapaltzailetik zelan libratu eskarmentua eman zutela. Munduan lagunak ondo hautatuta, nazioarteko politikaren hipokresiaren jakitun izanda, kartak ondo jokatuta.

Georgia edo Moldaviako manifestazio txiki batek sekulako oihartzuna dauka mendebaldean. Poliziaren kargak egonkortu gabeko estatuon zutabeak astintzen ditu, mediatikoki egindako erabileraren arabera. Eta gurean, badago eskandalizatzen denik Francoren ondorengoari txistu jotzen diotelako. Tot el camp es un clam. Muga guztiak gaindituta, biluzik dagoela aitortzeko ezintasunean.

Gure antzeko galtzaileen artean bilatu ohi ditugu lagunak, baina. Alfonso Sastre kriminalizatu eta munduak jiraka jarraitzen du, egunkariak ixten, kazetariak espetxeratzen eta boto eskubidea ukatzen den demokrazia bikain honetan. Epaile espainolek Guantanamo ikertu gura dute, eta CIAri inork ez dio Unai Romanoren argazkia helarazi, espainolak barrabilak gehiegi ukitzen hasiko balira ere. Eskerrak Puyol daukagun ikurrina ateratzeko.

Alderdietatik futbol partidetara doaz ilegalizazioak. Eta hurrengo martxa datorren ostegunean da. Kopa baino gehiago dago jokoan. Greba ere kolosala izango da.

Zugazagoitia kalean bizi naiz

BERRIAn argitaratua

Zuga-ri eskainitako kalean dut etxea. Beti amestu dut lehendakari sozialista, Jainkoa ezabatu eta mezu laikoak erabiliko dituena. Aste berean Sarrionandia, Szymborska eta Kirmen aipatuko dituena. Bai, lehendakari rockeroa nahi genuen, Portugaletekoa. Lehendakari maketoa, batzokietako desfibrilatzaileak eskas utziko dituena.

Osakidetzan erdarara behartu gaituztenek euskarari kalte egingo diozuela diote. Lea-Artibaiko Hitza itotzeko zero botorekin alkatetza ostu dutenek kolpe instituzionala leporatuko dizute. Behin eta berriz gogoraraziko dizute legez kanporatzeei esker zarela lehendakari. Baina onerako izan bedi ilegalizazioa ere. Balizko ordezkari independentistak ataka gaitzetik atera dituzu: espainiar sozialdemokrazia ala eskuin abertzalea bozkatzera behartuta leudeke osterantzean. Traidore edo ergel izatea hautatzetik libratu duzue ezker abertzalea. Ez da oso demokratikoa, zerorrek ere badakizu, baina tira, Hegoafrikan zurien erreferendumean erabaki zuten sistema arrazista atzean uztea eta beltzei botoa ematea.

Espainierazko narratiba sozialaren aitzindarietakoa izan zen Julian Zugazagoitia. Bilbon zinegotzi eta Madrilen ministro. Parisen Gestapok atxilotu eta Companys-ekin batera faxistei entregatu zien. 1940ko azaroaren 9an fusilatu zuten Zuga. Companysen ondorengoekin zaudete Katalunian. Euskal Herrian, Sartagudako kuneteroek eta Zugaren hiltzaileek bozkatzen duten alderdiarekin.

Donostian euskara Bilbon jeltzaleek baino hobeto tratatu duzue. Benetan, onena opa dizuet, sinetsi gura dizuet urte bian inork ez duela armarik hartuko eta bizkartzainik gabe ibiliko zaretela, eta presoak etxera bidean egotea gura nuke. Baina ez ahaztu betiko faxistak dituzuela bidelagun, Txikiari, Txikiri eta Otaegiri bezala kenduko lioketenak kalea Julian Zugazagoitiari.

Presevo, konpondu gabeko auzia

BERRIAn argitaratua



Serbiaren menpeko haran horretan albaniarrak dira nagusi; Kosovorekin bat egitea aldarrikatzen dute, nazioarteko planak mugak aldatzea debekatzen badu ere: albaniarren batasunerako borondatea inoiz baino handiagoa da Presevon.

Presevora azoka egunean iritsiz gero, serbiarrak, albaniarrak eta ijitoak leku berean ikusteko aukera dago. Ez da egunerokoaren isla, ordea, laster igar daitekeen legez. Sagar saltzaile serbiarrak dio herrian ez dagoela arazorik: «Hemen ondo daude gauzak, zer arazo egongo da, bada?»; serbieraz dio, herriko %90 diren albaniarren hizkuntza ikasteko edo hitz egiteko inolako borondaterik gabe. Pristinako Unibertsitatean ikasten ari den ikasle batek -asteburua familiarekin pasatzen ari da- oso bestela uste du, serbiarrari erositako sagarrekin etxera bidean joanda ere. «Ez duzu albaniar ikasle bakar bat aurkituko Belgraden, Novi Saden edo Serbiako hiriren baten ikasten ari denik. Denak gaude Pristinan edo Mazedonian; Albanian ere bai batzuk. Baina Serbiako hirietan ikasketak egitea arriskutsua da albaniarrentzat».

Herriko institutuan Balkanetan oso zaila den sinboloen nahastea dago agerian: Serbiako bandera dauka beste eraikin publiko guztiek bezala, baina Skandenberg XVII. mendeko albaniar heroi nazionalaren eskultura dago patioaren erdian. Eta horman, ingelesez, Happy Birthday, Kosovoren independentziaren lehen urteurrena ospatzeko -otsailaren 17an ospatu zuten urteurrena-. Presevoko albaniarrak dira prozesuan gehien galdu dutenetakoak, horratik. Jugoslavian bi milioi pasa albaniarrek osatzen zuten komunitatearekin zeukaten lotura estuaren lekuan mugak eta mugak eraiki dizkiete. Lehenak Mazedoniako albaniarrekikoak, Kosovokoekikoak azkenak. Albaniarren independentziaren prezioa izan da Presevo.

Bertako albaniarrek behin eta berriz Kosovorekin bat egitea eskatu arren, berariaz eragozten du mugarik aldatzerik Martti Ahtisaari bitartekariaren planak. Bide orri hori da independentzia aldarrikapenaren oinarria, eta Kosovo zatiezina dela dio. Ondorioz, Mitrovica eta Kosovo iparraldeko serbiar komunitateek ez daukate Serbiarekin bat egiterik, ez eta Presevok auzo albaniarrengana lotzerik ere. «Mugak 30eko hamarkadan ezarri zituzten, gu Kosovotik atera eta iparraldeko hiru udalerri erantsita, serbiarren pisua handitu zedin. Baina orain ukiezinak dirudite», diotso BERRIAri Presevoko Udaleko batzarreko presidente Ragmi Mustafak.

Meskitara eta Kosovora doan bidetik goazela duela aste batzuetako lehergailuek non egin zuten eztanda erakutsi digute, Tito mariskalaren kalean. Albaniar saltokien atarira jaurti zituzten gauez; ez zen zauriturik izan, baina argi utzi zuen giroa zelan gaiztotzen ari den. Abenduko azken egunetan egindako polizia operazioaren ondorena izan zen erasoa. Jendarme maskaratuek herriko hamar lagun hartu zituzten preso Kosovoko gerran serbiarrak bahitu eta hiltzeaz akusatuta. Hamarretako bat libre utzi eta gero, besteei hiru hilabetez luzatu berri diete behin-behineko espetxealdia.

Apenas dago gazterik

Ondorio argiena herriko gazteak desagertzea izan da. Duela hamar urte borrokatzeko adinean zeuden mutil gehienek mugaz beste aldera jo dute, atxiloketen atzean helburu argia ikusten baitute. Halaxe diosku unibertsitatean dagoen gazte batek, bere adinetik gorako gutxi ikusiko ditugula esan ostean: «Albaniarrok gure herritik bota nahi gaituzte, argi utzi Serbiak agintzen duela hemen eta tentsioa nahi duenean igoaraziko digula serbiar gehiengoa lortu arte».

90eko hamarkadan ikusitakoen oihartzuna dator berehala, baina halakorik berriz gertatzea ia ezinezko dela diote denek. Helburu horiek beste era finagoen bidez erdiestea, baina, uste baino arruntagoa dela diote. Hala, Presevoko biztanleen %90 albaniarrak diren artean, haraneko beste udalerrietan nabarmen apalagoak dira kopuruak: Bujanovacen bi heren dira, eta herena baino ez Medvedjan. «Han gehienek Kosovora ihes egin dute, ez da leku segurua eta ezin izan dute jasan».



Ragmi Mustafa Udaleko batzarreko presidenteak Serbia osoko leku atzeratuena dela dio: «Langabezia %70ekoa da, eta baldintza sozial kaskarrak ditugu; alde egin dezagun bidali digu mezua, baina mendeak daramatzagu hemen». Gerra berririk piztea agendatik kanpo ei dago, horratik. «Ez dago baldintzarik berriz borrokari heltzeko; arazoak bake bidez konpontzea erabaki dugu. Europan eta Balkanetan gerrak amaitu izana espero dut. Bide horretatik baino ez dugu izango Europaren laguntza. Baina Europako Batasunak ere arreta handiagoa jarri behar du, Kosovoz haratago, hemengo arazoak ez daitezen lehertu».

Albaniarren batasuna

Hiri txikia da Presevo, eta ez da zaila albaniar komunitatearentzat garrantzitsuak diren pertsonekin topo egitea. Hala aurkitu dugu zinegotzi ohi bat; politika ofiziala utzita izanik ez, baina asmoak argi adierazi dizkigu: «Kosovoren independentzia albaniarren mendeetako sakrifizioaren ondorio da, eta garbiketa etnikoaren porrota da. [1878ko] Berlingo Kongresuaz geroztik albaniarrok elkarrekin bizi nahi izan dugu, eta orain hurbil dago xedea».

Presevok albaniar lurraldeekin bat egiteko aukera benetakoa den jakin gura izan dugu, albaniarren desio ezkutatugabeez haratago. Baiezkoan dago, urtetan adierazi legez. «Albaniar biztanle guztien xedea, Montenegron, Kosovon edo beste edonon, elkarrekin bizitzea da. Gure esaera zaharrari heltzen diogu: ez dago betiko irauten duen eragozpenik».

Jugoslavia federazio sozialista gisa eratu arren, «ez ziguten jaramonik egin Presevoko albaniarron eskaerei, Kosovorekin bat egiteko. Are gutxiago egin zion Slobodan Milosevicen gobernuak, noski, herritarrek erreferendumean eskari hori eginagatik. Horien guztien gainetik hemen gaude, eta batasunerako borondatea inoiz baino handiagoa da».

Ragmi Mustafa: «Kosovoko gutxiengoaren babes bera nahi dugu Serbian»

Ragmi Mustafa Presevoko Udaleko batzarreko presidentea da. Marti Ahtisaariren planarekin bat datorrela onartzen du solasaldiaren hasieran -Kosovorekin bat egitea eragozten dio plan horrek bere herriari-, baina aurrerago ez du ezkutatzen zein den albaniar guztien helburua: Serbiatik bereizi eta auzo duten estatuarekin bat egitea.

Zein da egungo egoera Presevon? Giroa nabarmen gaiztotu dela azpimarratu digute herrian, nazioartean oihartzun handirik izan ez arren...

Ezaguna da Kosovoko gerraren ostean hemen Presevon beste bat hasi zela. Europak eta NATOk gerarazi zuten, eta 2001eko maiatzean serbiarren eta albaniarren akordioa izenpetu zuten. Bazirudien albaniarren eskakizunei jaramon egingo ziela Serbiak, baina ez du bete esandakoa, hezkuntzan, kulturan eta beste hainbat arlotan. Argi daukagu, ordea, arazoak era baketsuan konpondu behar direla. Abenduan atxilotuak gerra kriminalak direla diote, baina hemen argi daukagu albaniar soldaduak zirela, eta gogor salatu ditugu atxiloketak.

Zergatik orain atxiloketa horiek?

Serbian arazoak dituzten bakoitzean hona etorri eta jendea atxilotzen dute. Albaniarrek ihes egitea nahi dute eskualde osoa serbiartzeko. Jendarmeriaren portaera bereziki kriminala da. Boris Tadic lehen ministroak esan du atxiloketa gehiago egongo direla, eta, ondorioz, jende asko izutu da; gerran soldaduak izan ziren guztiak Kosovora erbesteratu dira. Betiko asmoa da, jendea kanporatu eta mezua helarazi: hau ez dela leku segurua guretzat. Askotan erabili du taktika bera Serbiak.

Ahtisaari planak ez du ahalbidetzen mugak aldatzerik, jendearen borondatea hala balitz ere. Bakartuta sentitzen zarete?

1992ko erreferendumean 100.000 lagunek izenpetu genuen Kosovorekin bat egiteko eskaria. 2006an beste plataforma bat osatu genuen eskari horrekin. Albanierazko hezkuntza, kultura eta eskualdean mugimendu librea eta segurtasuna eskatzen genituen. Aldaketarik balego, zalantzarik gabe, Presevoko albaniarrok Kosovorekin bat egingo genuke. Muga aldaketak ez badira zilegi, onartuko dugu, baina plana hemen ere aplikatzea eskatuko dugu; hau da, Kosovok gutxiengoarekiko daukan tratu bera izatea Serbiak gurekin.

Duela 75 urte Kosovoko zati zen Presevo.

Bai, eta orduan Serbiara pasatu zuten; plana argia zen, albaniarrak bereiztea. Ordutik Presevo kanpoan dago. Garai hartan Leposavic, Zvecan eta Zubin Potok serbiar herriak sartu zituzten Kosovon, eta Presevo atera. Helburua oso argia zen: Kosovon serbiar gehiago egotea, arazorik ez izatea serbiarrek.

Kosovoren independentzia zuek ordaindu izanaren sentipena daukazue?

Ulertzen dugu egoera, eta pozten gara Kosovoko albaniarrengatik. Luzaroan gu ere sakrifikatu gara Kosovoren independentziaren alde. Hemen ere izan zen sarraskirik. Europako Batasunak orain arte Kosovorekiko izan duen arreta hemen ere beharko dela uste dut. Serbiak ez du onartu independentzia, eta oso jarrera ezkorra dauka. Mugak aldatzeko aukera galdu da, Mitrovicakoak Serbiara eta gu Kosovora joateko. Hori da konponbide onena bakerako eta arazorik ez egoteko. Mundu guztiak erabakitzeko ahalmena, autodeterminazio eskubidea izan dezala da gakoa.

Albaniar batzuek Serbiako hauteskundeei boikota egin diezue, beste batzuek parte hartu dute. Zergatik?

Alderdi batzuek joatea erabaki zuten, baina ez du ondoriorik izan. Parlamentuan egoteak, edo are gobernuan -albaniarrak daude- alferrik da; ez da ezer lortu. Tadicek Kosovoren independentzia onartzen duenean babestuko dugu. Serbiak jakin beharko luke konponbide bakarra bakea, aitorpena eta autodeterminazioa direla. Arazoak bake bidez eta era demokratikoan konpondu behar dira. Onartu albanieraz idaztea, gure hizkuntzan dagoen goi eskola eta geroko ikasketak; eta gure sinboloak erabiltzeko askatasuna, bandera nazionala; libreki bidaiatzea Kosovora eta Mazedoniara. Kosovoko gutxiengoak eskubideak izan ditzan nahi dugu. Elkarrekin bildu eta hitzaren bidez konpondu behar ditugu arazoak; elkarren ondoan bizi gara, eta Europako eta NATOko zati izanda konpondu behar dugu. Hori da gure xedea, Europa handi eta baketsu bateko zati izatea.

Ostia aurreko sindromea

BERRIAn argitaratua

Gaur berriz ere ohartaraziko digute zeinen gaiztoak diren Kuba, ETA, Iran, Txina, Israelgo armada, Kolonbiako gerrillariak eta paramilitarrak eta enparauak. Adierazpen askatasunaren urraketei dagokienez, oso errazak diren salaketak dira.

2001eko irailaren 11tik askatasunen etengabeko urritzeak eztabaida gogorra piztu du, Erresuma Batuan, adibidez. Horrenbeste urtetan irabazitakoak segurtasunaren izenean sakrifikatzea oso gogorra baita. Gurean, berriz, autozentsura ez eze errepresioaren logika barneratzen dugu. Kameralariak bere egiten du Poliziaren aurpegia ez grabatzea. Zein estatu demokratikotan beldurtuko litzateke kazetaria errepideko kontrol baten kamera ateratzeagatik?

Horrek bestelako tik batzuk dakartza. Egunkari batek «ETAren aldekoek Interneten telebista abiarazi dute» goiburuarekin ireki zuen kazeta berriki, eskandalua sortu nahian. Tamalez, gezurra zen, Apurtu.org kriminalizatzeko ahalegin soila zen. Baina ETAren aldekoek telebista sortuko balute ere, zer?

Edo AHT Gelditu!-ren gutunari Jaurlaritzak emandako erantzun amorratua, kasu, eta askori berehala sortutako galdera: legezkoa ote da egin dutena? Ohiko komunikazioaren eskemak apurtu dituen irudimenezko kanpaina bikain baten aurrean, hori legezkoa den da askori eragin dion galdera bakarra. Bestela esanda: «horrenbesterainoko askatasuna ote dago herri honetan?».

Beraz, Europar Batasuneko estatu batek Egin ixteak, Egin-eko dozena bat kazetari eta langile espetxeratzeak ez dauka behar duen oihartzunaren laurdenik. Baina izan beharko lukeenez, atzerriko foro guztietan eskandalua denez -nazioarteko PEN taldeetatik Teresa Todari bidalitako gutunek argi adierazten dutenez- guk ere Espainia europar demokrazia dela sinetsirik eta helegiteen argitasuna geure eginik, hankasartzea konpondu behar dela ikusten dugu argi. Gero atxiloketak datoz. Abokatuek izena eman diote sentipen horri: ostia aurreko sindromea.

Mendiko herri

BERRIAn argitaratua

Domuit Checheni aldarrikatu dute Moskun eta Groznin. Garaitu dituzte terroristak eta bakea itzuli da Ipar Kaukasora. Abuztuan 150 urte beteko dira Shamil imama tsarraren aurrean errenditu zela. 65 joan ziren otsailean Stalinek Asia Erdialdera deportatu zituela. Eta patuak hala idatzi balu legez, berriz zutitu eta milioi bat biztanlera iritsitakoan, berriz sarraskia. Baina orain bakea iritsi da atzera ere, bentzutu dituzte terroristak.

Eta zer egin gure kontraesanekin, zuribeltzeko munduan goxo-goxo bizi direnek? Inperialismoa Washingtonen jaio eta Latinoamerikan amaitzen da, eta horren arabera zatitzen da mundua. Baina zer ikas liteke kriolloen ondorengoengandik, zelan ulertu elebakar hispanoek ingelesak mundu latinoari dakarkiona baino mila aldiz arrisku handiagoz ordezka dezakeela beren espainol kuttun eta iraultzaileak gure hizkuntza? Eta gringoen etsaia izatea ez dela aski lagun izateko, aitzitik, Washingtonek besteko desmasiak egin daitezkeela, egiten dituztela Moskun, Teheranen zein Beijingen?

Zeinen jatorrak Caracasko lagun iraultzaileak arma negozioetan Putinkumeekin. Europa erdi izutzeko balio dute, baina noski, europar nazioak gringoen kolaborazionistak eta erreakzionarioak dira beren buruaren jabe egin gura badute.

Lezio ederrik iritsi zaigu Ameriketatik asteon, hala ere. Hain justu ere Latinoamerikako amets hispanoetatik aparteen daudenengandik. Evok irakatsi digu Latin-ik eta are Amerika-rik baino lehen zeudenek luzeegi itxaron dutela berba egiteko. Kriollo kolonizatuek ahaztutako kontinente indigena mintzatu da. Eta Europako agintari kolonizatuek ere badute zer ikasi Evoren gosetik.

Ez dute isilarazi

BERRIAn argitaratua

Turkiako auzitegi batek itxi egin du estatuan kurdueraz argitaratzen den egunkari bakarra; 'Azadiya Welat' hilabetez ixtea agindu du, baina izena aldatu eta beste egunkari bat sortu dute kazetariek.

«Obamak kurduerazko egunkari bakarra itxi digu». Kazetari kurduak ohituta daude antzeko neurrietara, eta itxieraren larrian egoeraren irrigarria nabarmendu nahi dute. Iaztik hona hiru aldiz itxiarazi diete epaileek egunkaria; azkenekoz, duela lau egun. «Beti aitzakia bera darabilte: terrorismoaren aurkako legearen arabera, PKK erakundearen propaganda egitea», azaldu du Riza Seckin erredaktoreak: «Orain, baina, propaganda horren frogetako bat Barack Obama eta AEBei buruz idatzitako artikulu bat da. Sozialismoaren haizea AEBetara iritsi da zuen idazpurua, eta berriki egindako inkesta bati buruz ziharduen», gaineratu du.

Larunbateko egunkariko artikuluetako bat zen Obamarena, baina, epaileen arabera, ia guztiek zekarten propaganda; 1, 2, 3, 4, 5, 6 eta 8. orrialdeek, zehazki. Obamaren idatziaz gain, DTP alderdi abertzaleko alkateek hautesleei adierazitako esker ona, Abdula Ocalan PKK-ko buruzagi espetxeratuaren abokatuei egindako elkarrizketa eta Ocalanen urtebetetzeko ekitaldien berri ematea egunkaria ixteko aski motibo izan dira.

Tayyip Temel zuzendariak dio «propaganda» eta «PKKren iragarkiak argitaratzea» delituen atzean egunkari guztien egin behar soila dagoela, hau da, informatzea. «Ocalanek esandako hitzak argitaratzea propaganda ei da. Baina nola izango gara egunkari kurdua eta ez idatzi kurduen arazoez? Gure irakurleek jakin gura dute».

Beste egunkari bat

Haki Botan egunkariko argitaratzaileak argi dauka: «AKPren (alderdiaren Turkiako) gobernuak ez du jasaten prentsa askea, prentsa kurdua bereziki. Bere esanetara nahi ditu hedabide guztiak». Atzo bertan egunkari berri bat argitaratu zuten Azadiya Welat-eko langileek, «ondo dakizuen legez, ezin gara isilik egon, beste egunkari bat argitaratu dugu izena aldatuta», esan dio BERRIAri Riza Seckinek.

Azadiya Welat kazetako langileak ezer gutxik harritu ditzake dagoeneko: hamazazpi urtean hainbat aldiz itxi dute, eta beste horrenbeste aldiz altxatu dira Ipar Kurdistango irakurleak beren hizkuntzan informatzeko. Diyarbakir hiriko erredakzioko sarreran, hormairudi izugarri batek egin digu harrera: hamabost lagunen argazkiak daude, eta goian irakur daiteke: Sehîden Çapemeniya Azad (prentsa askearen martiriak). Urteotan Poliziak eta indar parapolizialek hildako kazetari kurduetako batzuk dira, guztira hogeita hamar baitira. Hormairudiaren erdian ageri da Musa Anter, 1992an Diyarbakirren hil zuten Welat-en sortzailea. Kurdueraz XX. mendean egon den idazle eta poetarik garrantzitsuenetako bat izan zen, eta 2006an Giza Eskubideen Europako Auzitegiak Turkiako Estatua hilketaren errudun jo zuen.

Ankarak ez du etsi kazetari kurduen aurkako erasoan, alabaina, Europaren aurrean zenbait urrats egin arren. Urte hasieran abiarazitako TRT6 kurduerazko telebista «gobernuaren albiste ofizialak itzuli eta kurdueraz ematea itxurakeria hutsa da, guri kurduoi gure hizkuntzan bizitzea debekatzen jarraitzen duten artean», esan du Emine Demir Azadiya Welat-eko edukien arduradunak. «Egunkari guztiek argitaratu dituzte Ocalanen argazkiak eta esanak. Erabakia demokraziaren aurkakoa da erabat».

Emine Demirren aurka 40 urteko espetxe zigorra eskatu dute, aurretik lan berbera egin zuten bi lagunekin egin duten bezala. Hamdula Yilmazek erbestera jo behar izan zuen, «ehun urtetik gorako espetxe zigorra ezarri zioten», dio Tayyip Temel zuzendariak, «eta hurrengoak, Vedat Kursunek urtebetetik gora darama espetxean». Zailtasunak ez dira soilik kazetarientzat: «Welat saltzen kalean dagoen jendeak atxiloketak, jipoiak eta jazarpen izugarriak jasan ohi dituzte, eta gure iragarleek ere turkiar jendarmeen bisitak eta mehatxuak izaten dituzte».

'AZADIYA WELAT'

Hamazazpi urte. Dozenaka aldiz itxi dute egunkaria, eta izena behin eta berriz aldatu behar izan dute. Musa Anter sortzailea 1992an hil zuten. Urteotan 30 kazetari kurdu hil dituzte.

Alfabetatzea. Hasieran astekaria zen, baina 2006ko abuztuan egunkari bihurtu zen. Hamabost mila irakurle ditu, eta egun berezietan are gehiago. Tayyip Temel da gaur egungo zuzendaria, eta, haren hitzetan, kurduen aspaldiko eskaria zen egunkaria: «Kurduak alfabetatzeko eskola garrantzitsuena da egunkaria».

Euskal PEN Kluba. Turkiaren jarrera gaitzetsi eta egunkariko kazetariei «elkartasun besarkada beroa» bidali die Euskal PEN Klubak.

Tigristik Bidasoara

BERRIAn argitaratua

Duela hiru aste leku berezia gorde ziguten kurduek euren Newroz egunean milioi bat lagunen aurrean. Suma zitekeen egunaren berezia, bizipoza, indarra. Beste urte batzuetako debeku, jazarpen eta jendarmeen jipoien aldean, askatasun egarri zen herria geneukan aurrean, eta halaxe jakinarazi ziguten, oso berezia izan dela aurtengo Newroz. Urteetako borroken ostean Turkiako errepublikak amore eman behar izan baitio olatuari.

Egin genituen argazkiak kurduekin, ikurrinaren ingurumarira etorri ziren haiek ere garaipenaren atzamar biak jasota, elkartasunezko irribarreak trukatu genituen. Laguntasun handiak airean ginderamatzan, betidanik elkarren adiskide izan bagina legez.

Biharamunean galdera egin zidan kurduetako batek, ordurako konfiantza pixka bat hartuta. Ea nola ez nintzen izan goizean beste euskaldunak egon ziren bileran. Ezetz, ez nintzela beraien alderdikoa. «Ez?». Ez, lehen bai, baina gero... «A, bai, esan dute zerbait horri buruz. Lehen batera zeundeten, baina gero gerrillarekin haserreak...». Kurduek duten eskarmentuarekin erraz ulertu zuen batzuk legez kanpo egotea «gerrilla» ez gaitzesteagatik (gehiago kosta zitzaion, egia esan, lagun berri haiek gerrilla gaitzesten zutela sinestea, baina horrek ez du axola orain). Triste igarri nuen, nolabait ordura arteko lagunen artean bereizketa egin eta jatorrena nor zen erabaki beharra baleuka legez. «Diferentziak diferentzia, denok gara independentista eta Kurdistanen lagun», esan nion, gure miserietan gehiegi sakondu baino lehen. Egia zen, bestalde: independentista legal eta ilegalen marra Espainiak jartzen duela sinetsi gura dut.

Asteon egon gara berbetan, eta gaur Irundik Hendaiara elkarrekin joango garela esan diot. Irribarretsu sumatu dut. Nire esku dagoen guztia egin dut lagun kurduari sinetsarazteko benetako herria garela, oztopoen gainetik. Orain zuen esku, Hendaia helmuga edo abiapuntua den. Gora Euskal Herria askatuta.

Udaberria gerrilla kurduan

PJAK Kurdistanen Libre Bizitzeko Alderdia gerrillarekin izan da BERRIA, Kandil mendi eremuan, udaberriaren etorrerarekin bat

Mugaz gaindi Irango estatura sartzear den emakume komando batek egin digu harrera

Udaberriarekin batera natura biziberritzen den gisan ernatu ohi da gerrilla gerra. Iazko martxoan ekin zion Iranek Iraken menpeko Kurdistango Kandil mendiak bonbardatzeari. Turkiak dozenaka soldaduren gorpuak jaso behar izan zituen halaber, negua amaitu baino lehen gerrillei erasotzeagatik, eta erretiratu hurrena. BERRIA mendietaraino joan da, PJAK (Kurdistanen Libre Bizitzeko Alderdia) Teherani gerra egiten dion gerrillarekin egotera. Mugaz gaindi Irango estatura sartzear den emakume komando batek egin digu harrera. Kurdistan askatzeko gatazka politikoan aritzeaz gain, «erlijioak eta tradizioak ezarritako inposizioak hausteko ere» borrokatzen da PJAK.

Abendutik erasorik ez izateak esangurarik duen galdetu diegu. Negua da azalpen bakarra, ez ei da bestelako ezer ulertu behar. Ismail Kadarek Balkanei buruz idatzitakoaz oroitu gara: «menditarrek tontor elurtuetara begiratu eta burua astintzen zuten ezetz esateko. Elur maitea han goian egon artean, ez zegoen armadarik mugitzerik ez eta gerrarik hasterik. Udaberrian ziurtasun horiek birrindu egiten ziren eta elurra urtzeaz bat aldatzen ziren pentsamenduak».

Kandil mendietara iritsi da udaberria. Elur geruza lodia sumatzen da lur garaietan eta tontorretan; harana, baina, loratzen hasi berri diren arbolek edertzen dute. Pirinioetako paisaia izan liteke, lantzean-lantzean entzuten den eztandarik ez balitz. Gauez errezelak eta burusiak jarri dituzte bordako leihoetan, etsaiak argirik ikus ez dezan.

PKKren «eragina»

Biharamun goizean, erreka ertzera doaz aurpegia garbitzera gerrillariak. Ondoan, kurdu nomaden kanpalekua dago. Haranaren beste aldean, herria, ia hutsik. Duela hiru asteko bonbardaketan 4 urteko mutiko bat hil zuten Iranen bonbek, eta familiako zenbait kide larri zauritu ziren. «Haserretu egin dira gurekin», diosku Alik. Siriaren menpeko Qamishlo hiritik etorria, PJAK-ko kide da, baina ez du ezkutatzen Turkiaren aurka jotzen duen PKK Kurdistango Langileen Alderditik heldu dela honaino. PJAK-k bere burua gerrilla independente gisa aurkezten badu ere, ez ditu ukatzen PKKren eragina eta harremana: «Esperientzia handia daukate gerrilla borrokan eta Abdula Ocalanen ideiak oso geure egiten ditugu. Garrantzi handia izan dute tribalismoa gainditzeko eta Kurdistan batuaren ideia lantzeko». Zalantza oro uxatzen laguntzen du PKK iskribituta daukan kalashnikovak.

«Bonbardaketen ostean umea galdu duenak amorrua izatea normala da, baina jendea ez dago haserre gerrillariekin», hala mintzatu da inguruko herri bateko alkatea. Eskualdea Jalal Talabani Irakeko presidentearen PUK alderdiaren menpe dago, eta pentsa liteke Ahmed deitzea eskatu digun auzapeza bera ere alderdikide izango dela, kazetariak uxatzeko kontrolak ezarri dituzten peshmerga soldaduak bezalaxe. Baina Ahmedek ez du ezkutatzen gerrillaren aldeko sinpatia. Gidariak herrixketako kale estuetatik eta mendi bideetatik ekarri gaitu PJAKen lurralderaino. «Hau beti izan da gerrilla borrokarako eremua», jarraitu du berbetan alkateak; «Saddam Husseinek ere ez zuen lortu hartzea. Iaz milaka soldadurekin saiatu ziren turkiarrak sartzen, eta egun gutxira irten behar izan zuten, dozenaka gorpu eramanda. Horregatik dago jendea gerrillen alde: PKK edo PJAK ez baleude, beste batzuk egongo lirateke. Eta, Irango mugan egonik, Al Kaeda edo bestelako erakunde batzuek gustura hartuko lukete hemen aterpe».

«Gerrillariak gara, ez peshmergak»

Gau osoan entzun dira haranean eta mendietan leherketak, urrun. Goizean goiz abiatu da gaua gurekin eman duen familia, mugaz beste aldeko Piranshar hirira. Aita-amak, amona eta umea gerrillan daukaten semea bisitatzera etorri dira, eta itzultzeko ordua da. Amonak begiak malkotan alde egin du, lau mutil ageri diren collage baten argazkiari musu eman eta gero. Euretako bat beste semea dela diosku, «Sehid». Martiria.

Laster iritsi dira beste gerrillariak. Emakume komandoaren buru dator Ronahi Ahmed, eta PJAKren Europako ordezkaria dator eurekin. PJAK talde terroristen zerrenda sartu berri dute Estatu Batuek, baina ez dago legez kanpo Europan. Oraindik? Galdetu diogu. «Ez dakigu, baina Alemaniak eta Frantziak Estatu Batuek baino jarrera gogorragoa daukate orain bertan Iranen aurka. Berehalakoan ez dugu espero ilegalizaziorik». Goi mendietako baseetara ez dagoela joaterik dio Mohamedek: «Bestela ere ez zenuke inor aurkituko. Jo eta ke dihardute bonbardatzen eta talde txikietan antolatu behar izan dugu, eta babeslekuetara jo».

Elkarrizketa prestatzen dihardugula, eskari pare bat: «hemen geratuko den jendearen aurpegiak baino ezin dituzue atera. Besteentzat oso arriskutsua da, berehala abiatuko dira mugaz beste aldera borrokatzera». Horrez gain, «peshmerga» barik, gerrillari deitzeko eskatu digute. «Ez diogu inori esango nola egin lana, zuzentasuna baino ez dugu eskatzen, manipulaziorik gabe. Geure buruari gerrillari deritzogu, ez peshmerga, horrek heriotzaren bila doana adierazten baitu. Eta guk ez dugu heriotza nahi, guk bizitza berri bat nahi dugu».

Halgur Rojhelat arma hartu eta beste lagunekin batera abiatzeko prest da. «Edozein kurduk, ekialdean edo beste edonon, errealitate batekin egiten du topo haurtzaroan bertan: zure nortasuna ukatuta dago, ukazioa, gutxiespena eta debekua bizi ohi dituzu. Gure bihotzetan ez dago inor hiltzeko borondaterik. Baina txikitatik bizi dugun esperientzia horrek mendira etortzera behartzen gaitu, armak hartzera eta gure eskubideengatik borrokatzera. Zibilizazioaren sorleku ei den eskualde honetan diktadurak dira gaur egun nagusi».

Menditik jaitsiko gaituzten gerrillariei besarkada estuan agur esan eta autorantz abiatu gara. Ihesi joandako malkoren bat bizkor xukatu du ondoko gerrillariak. Badakite berriz elkar ez ikusteko arriskua oso handia dela.

Ronahi Ahmed. - PJAK-ko koordinatzailea: «Kurduon eskubideak onartu arte ez dugu hitz egingo desarmatzeaz»

Askapen nazionalarekin batera, Irango erregimenak eta tradizioak ezarritako rolak hautsi eta Kurdistan berrian emakumeak gizonen pareko agintea izatea bermatu nahi du PJAK gerrillak.

Munduko bazter honen konplexutasuna biltzen dute Kandil mendiek: Kurdistanen bihotzean, Turkiaren, Iranen eta Iraken mugek zatitzen dituzte hemen kurduak. Eta geopolitikak beste inon irudikatzen zail direnak ahalbidetzen ditu: Turkia, Siria eta Iran batu ditu kurduen aurka, NATOko kidea eta Mendebaldeak etsai gisa hartu ohi dituenak ; eta hirurek batera estutu dute Irakeko gobernu autonomoa, gerrillak kanporatu ditzan. Aurkakoa ere jazo da: AEBek eta Europak PKK talde terroristen zerrendan zeukaten bitartean, PJAK-k Washingtonekin harremana zuela luzaro entzun da, alde biek ukatu arren. Etxe Zuriak terrorista izendatu zuen PJAK otsailean, baina gatazkak bere horretan dirau.

Ekialde Hurbileko estereotipoetatik urrun, PJAK-k emakume asko erakarri ditu. Askapen nazionalarekin batera, Irango erregimenak eta tradizioak ezarritako rolak hautsi eta Kurdistan berrian emakumeak gizonen pareko ardura eta agintea izatea bermatzen ari dira, gerrillatik hasita.

Iranekiko politikan aldaketa batzuk sumatu dira Barack Obama AEBetako lehendakari denetik. Besteak beste, PJAK talde terrorista izendatu du Washingtonek. Zer diozue?

Obamak boterea hartzean aldaketaz hitz egin zuen, baina geroztik inork ez du argitu zein den haren politika. Iazko martxoaren 1etik Irango Gobernua errepresio gogorra erabiltzen ari da gure aurka, Turkiarekin batera, eta AEBak faktore garrantzitsua izan dira horretan. Informazioa ematen diote hegazkin espioietatik Turkiari, eta Turkiak Irani helarazten dizkio koordenatuak. Urtebete daramate horretan eta ez da aldaketarik izan. Bai, AEBetako Altxorraren Departamentuak gure banku kontuak blokatzeko agindu du, baina guk ez daukagu konturik AEBetan, eta ez dauka inolako eraginik. Erabaki hori hartu zutenean Irani keinuak egin nahi zizkioten garai berri bati ekiteko. Guztiz erabaki politikoa da, eta Kurdistango herria eta PJAK sakrifikatuta egin nahi dute hurbilketa. PJAK ahalik ahulen egotea gura dute halaber, Iranen dauden oposizioko beste erakundeak bezala kontrolatu eta manipulatzeko.

Ekialdeko [Iranen menpeko] alderdi kurduetako arduradunek gutxiespenez hitz egin zidaten oraintsu PJAKri buruz. Erakunde inportatua dela diote, PKKren adarra alegia, ekialdeko kurduengan onarpenik gabea.

PJAK-k batasun nazionalerako proiektua dauka, elkarte eta pertsona kurduak batzeko helburua. Arazoa da erakunde zaharrek ez gaituztela onartu nahi. Horregatik daude urduri, eta erabili egiten dituzte gure aurka. Eurengan nabari da kanpokoen eragina. Mugimendu horiek ez dute nahi kurduen beharren arabera jokatu, AEBen jokabidearen arabera dihardute beti, eta horregatik diote orain PJAKen aurka daudela, beren helburuetarako onuragarri delako. Guk onarpen handia daukagu Irango kurduen artean. Baina ez gaude haien aurka, guk elkarlana nahi dugu Irango kurduen auzia konpontzeko.

Emakume asko daude gerrillan.

PJAK erakunde demokratikoa da eta emakumeok faktore garrantzitsua gara erakundean. Ehuneko berrogei izan behar dugu gutxienez buruzagitzako organo eta plataformetan. Azken urteotan emakume askok bat egin dute PJAKrekin, beren askatasun pertsonalaren bila etorrita. Demokraziaren eta emakumeen eskubideen alde egiteagatik eta kurduen auzia konpontzeaz daukagun ideiengatik daukagu onarpen handia. Emakumeen mugimenduak du orain bertan kurduen artean eragin handiena, bai gizartean, baita PJAKn ere. Oinarrizkoak gara, ezinbestekoak.

Jalal Talabani Irakeko presidente kurduak dei berezia egin zizuen Kandilen zaudeten gerrillei berriki Istanbulen, armak utz ditzazuen. Itxuraz kurduak batzea baina desarmatzea ere helburu duen kongresua iragarri dute Kurdistan autonomoko Erbil hirian. Zein jarrera daukazue bilera hori dela eta?

Jalal Talabanik esan zuen etorkizunera begira kurduen erakunde guztiak bilduko dituztela. Konferentzia nazionala deitu diote, baina ez gaitu inork gonbidatu, eta ez dakit zer erabaki dezaketen gure izenean. Kongresua bildu barik ere hartu dituzte erabakiok, lehena PKK-k eta PJAK-k desarmatu behar dutela agintzea. Hainbat jendek galdu du bizia, ez dago aldaketarako bermerik, nola eska dezake horrelako zerbait Jalal Talabanik? Gure indar armatuak kurduen askatasunerako bermea dira, eta hala izango dira. Guk diogu lehenik Jalal Talabanik [Irango presidente Mahmud] Ahmadinejad konbentzitu behar duela Iranen exekuzioak bertan behera utzi eta heriotza zigorra baliogabetu dezaten eta Kurdistango herriaren hizkuntz eta kultur eskubideak eta nortasun nazionala onar ditzaten. Horiek onartuta hitz egingo dugu desarmatzeaz. Horrelakorik egin ezean, gure jendeari, lagunei eta borrokan bizia eman dutenei traizioa egitea litzateke, eta Kurdistango herriak eta historiak ere kondenatuko gintuzke.

Irani begira dago mundu osoa. Giza eskubideez ezer gutxi diote, baina programa nuklearra eta ekaineko hauteskundeak dituzte hizpide. Zer espero duzue etorkizun hurbilean?

Munduak -AEBek, hobeto esanda- ez dute aldatu jarrera Irango hauteskundeei begira, taktika baino ez. AEBek ezin dute egin Iraken egin dutena, zenbat arazo ekarri dizkion ikusita. Beraz, politika leunagoa eta hurbilketa egiten saiatzen ari dira. Islam leuna nahi dute halaber, horren aldeko prozesua ari dira bultzatzen, eta pentsa daiteke Iran ere prest dagoela horretarako. Baliteke Iranen aldaketaren bat etortzea, islam liberal batek hartzea boterea.

Eta zein jarrera izango zenukete horrelako aldaketarik balego?

PJAK ez dago islamaren aurka. Guretzat garrantzitsua demokrazia da. Islam erradikaletik islam leunera aldatzeak ez du bere horretan ekarriko kurduon arazoen konponbidea. Gure eskubideen onarpena eta bermeak behar ditugu armak uzteko. Egoerak horrela jarraitzen badu, islam leunagoarekin bada ere, ez dugu etsiko borrokan. Garrantzitsuena kurduekiko politika aldatzea eta Iran demokratizatzea da.

Mayotte

BERRIAn argitaratua

Zer eginen zenukete Mayotten biziko bazinete? Indiako Ozeanoko uhartetxoa burujabe bihurtzearen alde bozkatu, ama Afrikara itzuli, independente eta islamaren anaia handi arabiarraren aterpean jarri ala jarraitu Frantziaren kolonia aberatsean, bere umiliazio baina bere Europar Batasuneko pribilejioekin?

Mayotteko biztanle gehienek berriz ere bizkar eman zioten joan den igandean Afrikari, Komoreei, arabiarrei, islamari, eta sosaren alde bozkatu. Puerto Ricon ere nekez gainditzen du botoen ehuneko bost independentismoak, denek Latinoamerikako batasunaz mintzatu eta diskurtso antigringoa izanda ere. Erraz da ulertzen: kolonialismoak bere funtzioa bete zuen lehen mundua eratzeko orduan, oinarrizko materien lapurreta masiboan. Baina sistema berdintzaile baten bultzadak behartuta herrialde kapitalistetara ere ongizatearen gizartea iritsi zelarik, berehala jabetu ziren eskubide sozialen eredu horrek munduko zati txiki batean soilik funtziona zezakeela, besteak eredu horretatik urrun egotearen kontura sarri askotan. Imajinatzen duzue britainiar eta frantziar inperioetara itzultzeko aukera baleukate Afrikako herrialdeek, XXI. mendeko frantses eta britainiar (edo espainiar edo portuges) herritar bihurtuta? Automatikoki Europar Batasuneko eskubide ororen jabe balira milioika lagun horiek?

Deskolonizazioak izan zuen funtziorik 50 eta 60ko hamarkadetan. Baina nor joan liteke gaur etxetik, kanpoan gerra eta gosea baino ez daudelarik eta, arrotzen etxean eta zapalduta egonik ere, ohea, jana eta berokia bermatuta? Argi dago nork egin dezakeen: etxeko nagusien maila berean dagoenak. Egun, autodeterminazioaz hitz eginez gero, berdintasun egoeran dauden herrialdeez mintzatu behar da. Kolonia behartsuen gezurrarekin amaituta, Eskoziaz eta iparraldeko lagunez berba egin. Afrika eta gure artean dagoen herrialdeko izaera inperialak milaka burmuin kolonizatu sortu ditu. Baina deskolonizazioa Europan hasten da.

Alderdi kurdua jaun eta jabe

BERRIAn argitaratua

Milaka lagun irten dira igande iluntzetik Kurdistan iparraldeko (Turkiaren menpekoa) herri eta hirietan, DTP alderdi kurduak izandako emaitzak ospatzera. Zalantza gutxi zegoen Diyarbakir hiriburu ez ofizialari buruz; Ozman Baydemir alkateak erraz eutsi dio botoen %65 baino gehiago bilduta. Baita hiriko gainontzeko barrutietan ere. Horietako batzuk legez kanpo utzi zituzten legealdian, kurdueraz liburuxkak argitaratzeagatik edo PKKrekin zerikusia duelakoan Turkian debekatuta dagoen ROJ telebistarekin hitz egiteagatik. Baina zalantza zegoen azken egunetan salatutako boto erosketek eta AKP gobernuko alderdiak kurdu behartsuenei egindako opariek zein ondorio izango zuten. Emaitza, argia: Van, Siirt eta beste hiri batzuk, eta Egil probintzia berreskuratu dituzte kurduek, besteak beste.

Beldurrik gabe irten dira gazteak ospatzera, PKKren eta, batez ere, espetxean hamar urte daramatzan Abdullah Ocalan gerrillaren sortzailearen leloak kantatzen. Recep Tayyip Erdogan Turkiako presidentearen aurkako hitz jokoa ere oso modan jarri da; «Kerdogan» kantatzen diote umeek Kurdistanen -ker astoa da kurdueraz-. Atzo ere hainbat ospakizun izan ziren, eta Diyarbakir gotorlekua dela gogorarazi zioten kurduek Erdogani, kanpainan gotorlekua bere egingo zuela aldarrikatu baitzuen.

«Bakearen aldeko hautua»

Ahmet Turk DTPko lehendakariak kurduak zoriondu zituen, eta nabarmendu kale egin duela AKP gobernuko alderdiaren politikak. «Aurreko hauteskundeetan jendea erakarri dute beren promesek, baina, orain, opariak eta trikimailu guztiak alferrik izan dira. Kurduek argi erabaki dute, DTP hautatu dute, eta boto horrekin demokraziaren eta bakearen aldeko hautua egin dute», esan zuen atzo Turkek. DTPren egoitza, hiriko beste hainbat txoko bezala, jendez gainezka zegoen, alkateei txalo egiteko eta atzamarretik helduta, dantzan, garaipena ospatzeko.

Mendebaldera begira egiten dituen mugimenduen inguruan Turkiaren benetako aurpegia agerrarazteko etengabeko ekimenean dihardu DTPk. Helburua, kurduen autonomia onartuko duen demokratizazio prozesua dela dio alderdi horrek. Kurduerazko telebista itxurakeria dela salatzeko dozenaka urrats egin dituzte: Diyarbakirgo telebista hamabi egunez itxi berri dute, alkateak kurdueraz egiten zuelako, eta presioa handitze aldera, etengabe urratu du alderdi kurduak Hauteskunde Legea; turkiera erabiltzea bakarrik baimentzen du horrek. Kurdueraz milaka afixa inprimatu dituzte, eta sarri erabili dute kanpainako ekitaldietan.

Batasuna

BERRIAn argitaratua

Kurduen Newroz egun historikoan egoteko parada izan dut oraintsu. Milioi bat lagun Turkian irekiarazi dituzten zirrikituetan sakontzen. Bere ispiluan jarri dute munduaren aurrean demokrazia gisa egon nahi duen estatua. Mugaren beste aldean, estatubatuarren karta ezin hobeto jokatzen asmatu dute. Ederto kostata, etsaia kanporatuta milaka hildako eragin zituen kurduen arteko gerra lotsagarria egin ostean, baina azkenean ere eskarmentua ondo ikasita. Geopolitikaren mina zelaiaren erdian pauso bakoitza tentuz emanda ari dira lortzen uneotan lor dezaketen gehiena.

Kosovon ere antzeko helburuak baina bitarteko ezberdinak bultzatzen zituzten elkarteak egon ziren. Ez dira denak bat etorri, independentzia eztabaidaezina dela horratik, inork ez du zalantzarik egin.

Badira porrot nabarmenak ere. Errusiaren politika genozidak leku gutxi utzi dio Txetxeniaren independentziari, baina txetxeniarrei eurei damutu zaie gogorrena egin ostean independentzia ezin kudeatzea. Eta beste hainbat, etsaia aski ez eta barne zatiketek dena pikutara bidali dutenak. Labur esanda: ez dago batasunik gabe bere burua askatu duen herririk.

Munduko lekurik aberats eta erosoenetakoan bere burua antolatzeko eta eskubideen alde borrokatzeko gaitasun handia erakutsi du herri honek. Eskuratutako autonomia mailetan kudeaketarako gaitasun bikaina ere bai, behe-behetik hasita. Tamalez, une erabakigarrietan urrunera begiratzeko ezintasuna ere oso gurea dugu. Batzuk gurdia beti gidatu behar dutela sinetsita, gura dutenean mundu guztiak bere doinura dantzatuko duelakoan. Besteak iragan laburraren mozkorrean, arrotzen txaloek puztuta eta iparreko oharrei jaramonik egin gabe. Eskurik ematekotan, arrazoi osoa zutela entzun behar duten umeen antzera.

Aberri eguna batera egitea bada zerbait. Abiapuntu behar du. Ez dago banatuta eta elkar joka askatu den herririk. Egizue behingoan egin beharrekoa, eta segi gero elkar jotzen, espainolek bezala. EH Bai.

Turkia kurduen botoen ehizan

BERRIAn argitaratua

Kurdistan luzaroan izan da turkiar politikariek ahaztutako herrialdea, hango herriari ematen dioten ukazioaren antzeko jarrera hartuz boto-emaileekiko. AKP Justizia eta Garapenaren Alderdiak gobernua lortu zuenez geroztik, baina, ahalegin handia egin du hautesle kurduak erakartzeko, Turkiako mendebaldeko indar laizista eskuindarrak garaitzeko ezinbesteko babesaren bila.

Duela lau urte arrakastatsu iritsi ziren Kurdistanera, Van eta historikoki oso abertzaleak izan diren beste udalerri batzuk eskuratuz. Aurten, kurduen hiriburu ez-ofizialean jarri dute xedea, Diyarbakirren, eta Handitasunez pentsatu. Zu zara Turkia leloa daukaten afixez gain, propaganda kamioiekin ari dira boto eske. DTP alderdi abertzalea ez da atzean gelditu. Newroz edo kurduen Urteberri egun historikoa antolatu zuen larunbatean han -milioi bat lagunetik gora bildu zituen; Poliziaren arabera, ordea, «milioi erdi baino ez»-. Beste hainbeste Kurdistanen eta Turkian elkartu ziren. Istanbulen bostehun mila kurduk ospatu zuten. AKPk kurduak limurtzeko urratsei buelta emanda, orain arteko aldaketak eta urratsak kosmetika hutsa direla utzi dute agerian abertzaleek, eta, bidenabar, botoa eta benetako demokratizazioa eskatu. «Gu gara konponbidea», diote Diyarbakirgo auzorik auzo.

Ozman Baydemir hiriko alkate nagusiak edo Sur barrutiko Abdulla Demirbasek kanpainan egiten duten urrats bakoitzean dozenaka lagun datozkie babesa adieraztera, Diyarbakirgo sei kilometroko harresien barruan dauden auzo behartsuenetan batez ere. 1990eko gatazkan suntsitutako 3.000 herrietatik kanporatutakoak dira. Gehienek lanik gabe eta laguntza eskasen menpe jarraitzen dute. Baina irribarrea ageri dute aurpegian, auzoan DTP Gizarte Demokratikoaren Alderdiko furgonetaren doinuak entzuten diren bitartean. PKK Kurdistango Langileen Alderdiko gerrillariek Kandil mendietan abesten duten kantaren doinuak dira, berbak hauteskunde kanpainarako moldatuta.

Debekuen gainetik

Turkiako Gobernuaren zabalkunde herabeari benetako beharrekin erantzun diote: kurdueraz eta turkieraz entzuten da kanpainako kanta, lehen debekuari aurre eginez, turkiera hutsez egitea agintzen duena. DTP kurdueraz ari da egiten kanpaina nagusiki, horrek ekar ditzakeen auzi eta zigorrek kanpainan salatzen dutena indartu ere egiten duelakoan. Kurdu gehienek garaipenaren keinua egiten dute eskuekin DTP alderdikoak (edo BERRIAko kazetaria) agertu eta berehala, eta laster entzuten dira are debekatuagoak diren oihuak; nagusia «biji serok Apo» -gora Apo lehendakaria-, Abdula Ocalan PKK-ko buruzagi espetxeratua gogoan.

Europako presioei men egin eta kurduerazko telebista abiarazi zuen duela hilabete batzuk Istanbulek (oraintsu armenieraz gauza bera egiteko asmoa duela esan du). Mendebaldearen txaloak jaso ditu, baina kurduek argi azaldu dute zergatik ez den hori ere aski: Diyarbakirgo Gun telebistan Baydemir alkateak kurdueraz egin eta hamabi egunez itxi dute hedabidea. «Itxurakeria izan da bideo folklorikoak eta albiste ofizialean itzulpen hutsa ematen duen telebista. Argi utzi digute kurdueraren egoera berria: turkiarrek, Gobernuak, egin dezakete kurdueraz, baina geuk kurduok debekatuta daukagu». Oraintsu Mehmet Turk DTP alderdiko presidenteak kurdueraz egingo zuela iragarri zuen Ankarako Parlamentuan, telebistak berehala eten zuen emisioa, legea urratuko zuelakoan.

Hatip Dicle: «Turkiako Gobernuaren urratsak gure borrokaren ondorio dira»

Hatip Dicle 1994an atxilotu zuten, Leyla Zana eta beste bi parlamentario kurdurekin batera, traizioa eta PKK Kurdistango Langileen Alderdia gerrillako kide izatea leporatuta. Hamar urte egin zituen espetxean, 2004an libre utzi zuten arte. DTP Gizarte Demokratikoaren Alderdia talde abertzaleko sortzaileetako bat da Dicle.

Recep Tayyip Erdogan lehen ministroak apustu handia egin du Diyarbakirren eta Kurdistanen oro har, zuek ere ez zarete atzean geratu. Zein helburu daukazue?

Gure itxaropena ona da. AKP Justizia eta Garapenaren Alderdiak, Gobernuak, labea hoztu duela esan genezake, jendeari promes ugari eta opariak egin dizkio, eta egiten ari dira orain bertan. Nolabait, pobre denari neurri ekonomiko hutsa agintzen dio. Guk, berriz, kurduok gobernu ona behar dugula diogu, neurri ekonomikoez gain demokraziaren eta askatasunaren alde dihardugu. Eta espero dugu jendeak babestuko gaituela.

Europak txalotu egin du Turkiak kurduerazko telebista abiaraztea.

Hori ere borroka eta sufrimendu handiari esker lortu dugu. Hala ere, argi daukagu Gobernuak berariaz egin duela telebista katea hauteskundeen aurretik. Ez da ikusi behar guri emandako eskubide gisa, geuk atera diogu hori ere, gure borrokaren ondorio da urrats xume hori. Baina jendea manipulatzeko erabili nahi dute, eta horregatik esaten diogu jendeari: «Gure borroka egon ez balitz ez zizueten telebista hori ere emango, eskubideak ez dizkigute ematen, geuk hartu behar ditugu». Hala ere, telebista katearena urrats txikia da, eta ez da aski.

Zein iritzi duzue Jalal Talabani Irakeko presidenteak Istanbulen PKKri armak utz ditzan eskatu izanaz?

Gure askatasun mugimenduak beti esan du arazoak bake bidez konpondu nahi dituela. Turkiako Gobernua ados badago dagozkigun eskubideak onartzeko, ez da izango arazorik. Demokraziarekin konpontzen dira arazoak. Gerra amaitu eta eskubideak bermatzen badira, demokrazia eta bakea izango dira. Baina ez badute hala onartu nahi, armak hartuko ditu jendeak.

Ikasi dugu?

BERRIAn argitaratua

Onartu beharko dugu kalkulu askotan kale egin dugula. EAJ otzan eta damutua beste ezer baino komenigarriago zitzaielakoan hasieran. Gero, itxura behinik behin gordeko dutelakoan, lehen legegintzaldi halabeharrez laburrean ez zutela gehiegi joko euskararen aurka. Baina hara non konkista planean datozen. 2001eko egitasmoaren kalkoa da, baina konkistarako ikurrindun Troiako zaldia jarri dute aurrez aurre horigorriarekin jo ordez. Eta independentismoa legez kanpo utzi, noski.

Asteon irakurritakoen arabera, hezkuntzan ere ekingo diote ETAkoak zein gaiztoak diren umeei azaltzeari. Munduan dagoen gauzarik okerrena dela azalduko omen diete, indarkeriaren testuingururako balio zuten azalpen eta iturri guztiak ezabatu eta bakarra utzita: iaz Espainiako lurraldean bikotekideek hildako emakumeak ETAk hildakoak baino 20 aldiz gehiago direla? Gernika? Txiki eta Otaegi? GAL? Tira, tira, umeei hemengo gatazka bakarraz burua nahastu eta indarkeriaren aurrean jarrera irmoa eragotzi guran edo?

Bada, maskaratarako lotsarik gabe, horixe dakar kolono espainiarren gobernuak. Euskal naziotasuna ukatu ostean besteok bezalako vasco-ak direla diotenak. Alvarez Solisek xehatu du asteon, xenofobiatik deus ez daukan artikuluan. Euskal Herrikoak dira, baina ez euskal naziotasuna daukagunon berdinak. Euskal Herriko espainolak dira, eta besteok bezalako vasco direla esatean, gure euskaltasuna beren parametro erregionaletara txikitzen dute. Ukatu ote diegu espainoltasuna? Bizi daitezela espainol, baina ez esan gu bezalako vasco direla. Geurearen ukazioa dakar eta.

Zer ikasi eman dute, horratik. Mendebaldean espainolak gutxiago izanik, gehiengo euskalduna zelan garaitu, elkar hartuta. Beti dago Telesforo, baina. «Otso beltza, gauaren gauaz heldu, artzainak zebiltzala kalakan (...) anaien aurka ez habila, otso beltzarentzat, atxik makila». Protagonismoak utzi eta joango gara behingoan Maltzagara?

Kurduen urteberrian, itxaropen berriak

BERRIAn argitaratua



Ostiral arrastitik hasita zeuden lehen ospakizunak Kurdistango hainbat txokotan, udaberria iristearekin batera ospatzen duten Newroz edo Urteberri egunerako. Ohi bezala, turkiar poliziak eta jendarmeak kuarteletik irten eta hainbat kontrol ezarri zituzten. Hala ere, milaka lagun bildu ziren atzo Diyarbakirren, kurduen egun nazionala ospatzeko eta, bidenabar, dagozkien eskubideak aldarrikatzeko.

Hilaren 29an egingo dituzten Turkiako udal hauteskundeetarako kanpaina bete-betean dela iritsi da aurtengo Newroz eguna, eta gobernuan den AKP alderdia Kurdistanen emaitza ona lortzeko itxaropentsu dago. Ondorioz, ohi baino debeku eta presio gutxiagorekin irten dira kalera kurduak suaren inguruan urte berria iritsi dela ospatzera. Diyarbakir Ipar Kurdistango hiriburu ez-ofizialean jendetza bildu da ospakizunetan.

Familia osoa hartuta bildu zen jendea Diyarbakirrera. Alemaniatik joandako kurdu batek oso egun garrantzitsua zela zioen, Turkiaren zapalkuntzari eusteko indarrez daudela argi dutelako. Koinatua «PKK-ko martiria» dela gehitu zuen, eta atzoko egun berezian gehien gogoratutako pertsonarekin amaitu zuen solasa: Apo (osaba). Abdula Ocalan PKK-ko buruzagiak 11 urte bete ditu espetxean, baina bere aldeko oihuak, pankartak eta argazkiak etengabeak izan ziren ekitaldi osoan. Eta oraindik debekatuta dagoen bandera kurduko hiru koloreak nagusi jantzietan: gorria, horia eta berdea. Ekitaldiaren amaieran, Ocalanek espetxetik bidalitako gutuna irakurri zuten. Berriz ere Turkiari demokraziaren alde egin zezala eskatu zion gerrillari espetxeratuak.

Hizlariek Turkiako Gobernuaren jarrera salatu zuten, Europara begira egindako urratsak aurpegi garbitze hutsa direla eta. Hala, kurduerazko telebista abiarazi du, baina Diyarbakirgo telebista hamabi eguneko emisioen etetearekin zigortu berri dute, alkateak kurdueraz egin zuelako. Newroz eguneko suak piztea ere legez kanpo dago oraindik, eta Diyarbakirgo zenbait barrutitan alkatetza alternatiboak bultzatu dituzte, epaitegiek legez kanpo utzi ostean. Besteak beste, argitalpen eleaniztunak argitaratzeagatik.

Euskal ordezkaritza

Leyla Zana diputatu ohia izan zen lehen hizlarietako bat. Turkiako gobernuari benetako demokraziaren alde egin zezala galdegin zion, herri guztien eskubideak errespetatuz. Jalal Talabani Irakeko lehendakari kurduari ere mintzatu zitzaion, asteon Istanbulen izan baita PKKri armak utz ditzala eskatzeko. «Gure eskubideak bete ditzatela esan ez», eta armak utz ditzatela esan izana leporatu zion Talabaniri. Ahmet Turk alderdiko buruak ere -oraintsu Turkiako telebistak emisioa eten zuen Turk Ankarako parlamentuan kurdueraz hasi zelako- hartu zuen hitza. Oholtzatik pasa ziren, halaber, Diyarbakirgo Udaleko, Turkiako Parlamentuko eta beste zenbait erakundetako kideak. Tartean zen Feleknas Uca europarlamentaria eta Friendship euskal gatazkaren konponbiderako sortutako taldeko kidea.

Txentxo Jimenez eta Iñaki Aldekoa buru dituen Aralar alderdiko ordezkaritza ere izan zen, baita sortu berri den Bihar elkarte euskal-kurduko kideak ere. Ekitaldira bidean, ordu erdi inguruz geldiarazi zituen Poliziak, eta banan-banan pasaporteak apuntatu eta zenbait galdera egin ondoren, joaten utzi zieten. Abdula Demirbas Sur barrutian kargutik kendutako alkateak (hogeitik gora auzi ireki dizkiote eta espetxe zigor luzea eskatu, besteak beste kurdueraz egiteagatik udalean) egin zion harrera euskal ordezkaritzari, azaroan Euskal Herrira egindako bisitaren itzuleran.

DTP gizarte demokratikoko alderdiko kide eta hautagaia izango da Demirbas datorren igandeko bozetan, eta ia ziurra du garaipena, inkestek ehuneko 70etik gorako babesa ematen baitiote. Kargutik kendutako politikariek, berriz, aurkezteko aukera daukate Turkian, baina ohikoa da hizkuntzaren alde egindako adierazpen eta ekimenengatik hautetsi kurduak epaitzea.

Mazedonia, izenetik bertatik hasita

BERRIAn argitaratua



Skopjek, erdigune bizi eta ibaiertz atsegina izan arren, ez du turista askorik erakartzen. Hiriaren zati handiena 1963ko lurrikararen ostean eraiki zuten, arkitektura zurrun eta inpertsonalean. Hala ere, Erdi Aroko hirien egiturari eutsi dion bakarra da ziur aski, hainbat etniaren bilgune eta bereizketa fisiko nabarmena baitago oraindik: zubi zaharraren hegoaldera alde moderno eta europarra ageri da, eslaviar kulturako mazedoniarren eremua da. Zubiaren iparraldera joanda, baina, albaniarren hiriarekin egiten dugu topo, hor daude otomandar ondaretik geratzen diren leku gehienak. Hain zuzen ere, inguru horretan izan ziren liskar gogorrenak iazko Legebiltzarrerako hauteskundeetan. Biharko dituzten presidentetzarako eta udal bozetan halakorik ez gertatzea espero dute agintariek.

Inkesten arabera, Imer Selmani Demokrazia Berria alderdiko albaniarrak nabarmen egin du gora. Horiek hala, litekeena da bera izatea bigarren itzuliko protagonistetako bat. Bestea, ziurrenik, Giorge Ivanov izango da, Barne Mazedoniako Erakunde Iraultzailea alderdiko kidea. Alderdi hori agintean dago.

Bestalde, arkitekturan dagoen aldea gizarte osoan sakon errotuta dago. Herrialdeko bi etnia garrantzitsuenek (beste dozena erdi badira: ijitoak, turkiarrak, serbiarrak, bosniarrak eta hizkuntza latinoa duten vlach edo aromunioak, besteak beste) bizitza paraleloak daramatzate, eta gutxitan egiten dute topo. «Eskubide batzuk onartu dizkigute, egia da, baina ez gaude mazedoniarren pare», albaniarren ahoetan ohiko kexua da. Serbiako mugatik Ohrid aintzira ingururaino (Albaniako mugan, Greziatik hur) bizi dira albaniarrak, eta ez dute onartzen Mazedoniako gutxiengo gisa agertzea. Aitzitik bi etnia nagusik osatutako estatua beharko litzatekeela diote geroz eta gehiagok, edo argi esanda: albaniarren lurraldea argi definituta egongo litzatekeen federazioa. «Belgika moduko zerbait?», galdetu diogu Sefer Tahiri kazetari eta analistari, «bai, baina, tamalez, Balkanak ez dira Belgika». Mazedoniarrek aitortzen dute 90eko hamarkadan eskubide asko ukatu zitzaizkiela albaniarrei, baina gaur gauzak erabat aldatu direlakoan daude. «Are gehiago, batzuetan abantailak ere badituzte hainbat lanpostutan, kuota kontuak-eta betetzeko beraiek hartzen dituzte», dio Skopje hegoaldeko mutil gazte batek.

Herri bat herri baten barruan

Hiriburutik ordu erdi baino gutxiagora dago Tetovo, Mazedoniako albaniarren hiri nagusia, Skopjez gain. Kaleetako seinaleak ele bitan badaude ere, saltoki gehienak albanieraz daude. 2001ean gerra laburra izan zen inguruko mendietan, eta tarteka indarkeria piztu izan da. Ohrid aintzirara bidean doazen errepideetan albanierazko pintaketak ageri dira nonahi, eta mazedonierazko izenak ezabatuta noizean behin. Alderantziz ere bai, tarteka. Gizartearen erabateko bereizketaren azken urratsa Mazedoniako leku turistikoenean gertatu da, aintzira ertzean, Struga hirian. Agintariek eskolako ikasle mazedoniarrak eta albaniarrak bereiztea erabaki zuten otsailean, zenbait umeren artean izandako liskarren ondotik.

Ez da gehiegikeria esatea elkarri bizkar emanda bizi direla estatuko bi herri handienak. Lehenak biztanleen %65 biltzen ditu, eta albaniarrak laurdena direla diote datuek, albaniarrek herenetik hurbilago daudela badiote ere (hazkunde tasak arrazoi ematen die). Mazedonia mendebaldean nagusi dira, eta Kosovoko independentziak pauso gehiago ematera adoretu ditu asko. «Federazioa egin ezean estatua desegingo da», dio Kosovoko irratiko zuzendari Qani Mehmetik, Mazedoniako albaniarra bera. Tahiri analistak dio Lubovskiren gobernuak berean tematzera eta albaniarrekiko errezeloak handitzera jo duela. «Baina mazedoniarrek aintzat hartu beharko lukete guk bakarrik onartzen ditugula ezaugarri bereziak dituzten eslaviar herri gisa, besteak dira onartzen ez dituztenak: serbiarrek Eliza ortodoxo propioa izatea ukatzen diete, bulgariarrek naziotasun mazedoniarra badela ukatzen dute (horren harira bulgariar pasaporteak eman dizkie milaka mazedoniarri, bidenabar EBko biztanle bihurtuz), eta Greziaren jarrera ezaguna da. Albaniarrok gara onartzen ditugun bakarrak, horregatik ulertu behar dute aintzat hartzeko faktorea garela. Honela zioen Albin Kurti Kosovoko Vetevendosje mugimenduko buruak: «Mazedonia Titoren asmakuntza da, biztanleak etnikoki bulgariarrak dira, baina haiengandik bereizteko aparteko etnia sortu beharra zeukan, eta eslaviarrak iritsi baino lehenagoko ondare den Mazedonia aurkitu zuen».

Izenaren auzia

Jugoslaviatik gerrarik gabe bereizi zen errepublika bakarra izan zen Mazedonia, eta, hala ere, hoegi urtean ez du egonkortasunik lortu. Geroz eta herrialde gehiagok onartu arren Mazedoniako Errepublika izena, Greziak beretzat dauka izen hori, eta nazioarteko egituretan FYROM da oraindik, hau da: Jugoslavia Ohiko Mazedoniako Errepublika. Grezia ez dago izenaren auzian amore emateko prest, eta iaz NATOn sartzea eragotzi zion. Mazedoniako Gobernuak izena ez ezik, Alexandro Handiaren bandera ere hartu du, eta izen hori jarri diote Skopjeko aireportuari. Atenas are gehiago sutu du erabaki horrek. Europako estatu itxi eta nazionalistenetakoa da Grezia, eta hori dela eta, XX. mendean irabazitako iparraldeko lurraldeetan greziar kultura ezarri, eta gainontzekoak desagertze zoriraino eraman ditu. Tartean da, noski, Greziaren menpeko Mazedonia, iparraldekoa baino handiagoa, eta mazedoniar gutxiengoa daukana oraindik, 1945etik 1948ra arteko gerran eslaviarren garbiketa etnikoa egin arren.

Albaniarrak kokoteraino daude izenaren auziaz, eta aldatzearen aldeko dira. «Ez da posible horrelako kontu batengatik Europako Batasunetik eta NATOtik kanpo geratzea», dio Skopjeko zubi zaharrean gazte batek. «Aldatu egingo dute izena, aldatu behar dute, tematuta jarraituz gero ate guztiak itxiko dizkigute», salatu du hiriaren iparraldeko beste neska batek. Mazedoniarrak ez datoz inola ere bat: «Hau da guk daukagun herrialde bakarra, eta Mazedonia du izena, nola nahi dute nire nortasuna adierazten duen izena kentzea, zergatik eta boteretsuagoak direlako soilik?». Izenari eustearen alde dago hiriaren hegoaldean paseoan dabilen Bosniako musulman bat ere: «Edozein herrik dauka bere buruari nahi duen moduan deitzeko eskubidea, ezta? Bada hemen, Mazedoniako errepublika izendatzea erabaki badugu, zer eskubide dauka inork hori kendu behar dugula esateko?».

Sefer Tahiri: «EBn eta NATOn sartzen garenean sortuko da albaniarren batasuna»

Mazedoniako albaniar analista politikoa

Paperean albaniar eta mazedoniarrak berdinak diren arren errealitatean hori ez dela betetzen dute du Sefer Tahiri albaniar analista politikoak.

2001eko gerra laburra Ohrideko akordioekin amaitu zen. Zein da gaur egoera?

Mazedoniarrak eta albaniarrak saiatu dira helburu batzuk erdiesten, baina legearen aldetik baino ez dira lortu, paperean. Egiazko bizitzan ez dago interakziorik albaniarren eta mazedoniarren artean. Etengabe ari gara eztabaidan zein den sistema onena gizarte multietniko batentzat; argi dago gaurko eredua ez dela egokia eta Estatuak federazio bidea hartu beharko duela.

Hizkuntza ofiziala da, baina ez dago mazedonieraren pare.

Hor ere bi egoera daude, legezkoa eta benetakoa. Legez, albaniarrok berdinak gara herritar gisa. Tamalez, estatuak ez du betetzen; agiri garrantzitsu asko ez daude albanieraz, eta jendeak ezin du beti albanieraz komunikatu Estatuarekin.

Zerk egin du kale?

Paperean dauden eskubideak benetan bete behar dituzte. Egin ezean, mugimendu erradikalak ager daitezke eta, kontuan izanik zer-nolako aldaketa geoestrategikoak gertatu diren inguruan.

Kosovorekin bat egiteko gogoa dagoela esan nahi duzu?

Mazedoniako albaniarrentzat positiboa izan da independentzia, eta oso ondo hartu dugu. Beste estatu albaniar bat izango da ama Albaniaren aldamenean, baina horrek ez du ekarri Albania handiaren ideia indartzea. Albaniar batzuek eusten diote amets horri, baina subjektu politiko guztiek albaniarren eskubideak betetzea, eta EBn eta NATOn sartzea nahi dute. Hor ikusten dute albaniarren batasuna.

Horretan Greziaren boikota dauka Mazedoniak, izenaren afera dela eta. Albaniarrekiko haserrea sumatu dugu kalean, izena aldatu beharko litzatekeela.

Albaniar alderdiek argi utzi dute NATOn eta EBn sartu nahi dutela, eta onartuko dutela mazedoniar gizartearentzat onargarri den edozein proposamen. Mazedoniako Gobernuari helarazi diote hori. Baina Gobernuak, lehen ministroak eta horren alderdiak ez dute aldaketarik nahi izenean.

Izenik proposatzen duzue albaniarrek?

Ez, ez da gure arazoa, mazedoniarrek konpondu behar dute. Badira proposamenak: Mazedonia-Skopje edo, albanieraz Mazedonia-Shkupi, Mazedonia-Vardar (herrialdeko ibai nagusia), Ipar Mazedonia... Guri berdin digu. Bat izan ezik: Mazedonia Eslaviarra ezin dugu onartu. Herrialdeko askotarikotasun etnikoa biltzen duen izena behar dugu, eta eslaviar esateak kanpoan uzten gaitu.

Iaz istilu larriak izan ziren bozetan. Zer espero duzu aurten?

Udaletako eta presidentetzarakoak dira, ez hain garrantzitsuak ordezkariak hautatzeko, baina bai iazko irudia hobetzeko, munduari erakusteko zibilizatuak garela, eta kultura demokratiko eta politikoa dugula. Hau azterketa da EBrentzat. Emaitzei dagokienez, ez dut aldaketarik espero, gaurko egoera berretsiko delakoan nago. Baina lehen aldiz askatasunez bozkatuko dute herritarrek, inoiz baino berme gehiago daude.

Aro berria

BERRIAn argitaratua

Ez da inongo sekretua ezker abertzaleko hainbat jende zer-nolako gozatua ari den hartzen jeltzaleen urduritasuna eta ezinegona ikusita. Eroso daude, eroso daudenez, albotik begira. Aspaldi pentsatutako irudia zen, katalan lagunek gogorarazia: a ze negarrak Generalitat-earen ingurumarian kolokatutako CiUko horientzat (hiru mila pertsona, omen), ERCk PSCrekin zihoala esan zuenean. Ikustekoa ei zen hiru mila horiek zelan jasotzen zituzten bulegoak.

Baina bagenekien Espainiaren ikuspegitik Euskal Herria oso desberdina dela. Katalunian eta Galizian posible dena ez da zilegi hemen. Nafarroako hauteskundeetatik dakigu, edo lehenago ere bai menturaz: herri hau soziologikoki abertzalea dela diogunean badakigu ez dela egia, alderdi unionistek boto gehiago dituzte bai Frantziaren menpeko zatian bai Espainiaren menpekoan. Partizioa onartuta baino ez da posible esatea abertzaleak gehiago direla. Gauzak horrela, pentsatu beharko da zergatik gura izan duen unionismoak partizioari eutsi, gobernua eskuratzeko askoz erraza zukeen lau herrialdeko autonomia bultzatzea baino (are inoiz baino gehiago aukera hori). Espainiari komenigarriago izan zaio EAJk kudeatutako EAE, PPk edo PSOEk (Madrilen legokeenak) gobernatutako Hego Euskal Herria baino. Bigarren aukera askoz arriskutsuagoa zaie.

Aro berria dator, eta inoren porrotaz pozteaz haratago, aro berrirako prestatzea hobe. Galesko abertzaleek 20 urterako plangintza egin dutela irakurri berri dugu, biztanle gehienak independentziara limurtzea helburu, egungo inkesten ehuneko hamahirutik abiatuta. Aldeak alde, Gales Galizia da konparazioan (ez dago esan beharrik zein den Eskozia eta zein Irlanda, ezta?). Eztabaida sustatu eta Galesko estatua komenigarriagoa dela sinestaraztea da gakoa. Noski, horretarako, tankeen mehatxu terroristarik egiten ez duen estatua behar duzu aurrean, eta ez da gure kasua. Baina aro berria prestatzeko lagun dezake.

Desminatzaileak